By; Stalin Tha Cung Lian
Biahmaitthi
: Chin
miphun ni le Chin Miphun Lungput kong kan ttial lai kan ti tikah mifim minthang
Plato nih a rak chim mi cu “ Hnulei thil
thuuk deuh in a zoh khomi hna nih hmailei thil kha fiang deuh in an hmuh khawh
tawn” a ti. Cu caah a liamcia Chin miphun kan tuanbia kha zohchih in
Chinram umtuning, Chin miphun thawhkehnak, Chin miphun lungput/nunphung, Chin
miphun ni thawhkehnak, Chin miphun ni lungput, nihin Chin miphun ni ah mipi kan
lungput le biafunnak ah Chin miphun Ni le Chin Miphun Lungput muru tiin
donghter kan i zuam lai.
Chinram
le Chin Miphun Thawhkehnak : Vawilei khuaram
hmanthlak kan zoh
tikah Nichuahlei Asia ram, Ramkomh Kawlram chung Rakhine ram
thlanglei, Bangladesh ram nitlak thlanglei, Sagaing ramtthen, Magway ramtthen
nichuahlei, India ramchung Manipur ram chaklei le India ram Mizoram nitlak
chaklei ram hna nih kulhmi chungah a ummi Chinram 36,019 -Square- Kilometre
(13,907 sq mi) a kaumi ram cu, ( Vawleicung ah ram dawh bik tiah
ruahmi Switzerland ram 41285 square kilometer he aa tia deng) Anawzattha
Siangpahrang nih Pakan Dynasty a rak thoknak 1040 hrawng ah Tuluk ram Chinlung
in Tuluk Siangpahrang uknak tuar khawh lo ruangah Tibet ram in Chinram ah
hmunhma tthatnak kawl in kan rak phan. Chinram cu mirang an rak kai hlan ah ram
le hmunhma a ngei i, mah tein aa ukmi le khuakhan lairelnak a ngeimi le
zalonnak tling tein a ngeimi kan rak si. Mirang nih Kawl miphun kut in lakmi le
teimi kan rak si lo. Mirang ral an ttian tikah Chin miphun nih thim ding pathum
kan rak ngei. Cu hna cu :
1.Kanmah dang tein
luatnak lak in, kan ram kha kanmah tein kan ser khawh.
2.Luatnak la rih loin,
mirang kut tangah kan um rih lai ti khawh a rak si. Zeicatiah Vawlei ralpi
pahnihnak ah teinak a hmumi mirang nih Chin miphun cu vawlei ralpi ah a kan
bawmtu le a kan ttanhtu nan si caah, luatnak hi la rih hlah u law nan ram hi
kan in serpiak ta hna lai an rak ti hna.
3.Kawlram
he, asiloah, India he ifonh in luatnak laktti khawh a rak si.
Cucaah
Nohawng 12 ,1947 Panglong Civui ah General Aung San nih, “Chin, Kachin, Shan le
Kawl he ifonh in luatnak la tti ko hna usih; nan duh lo ahcun kumhra hnu ah a
dang tein nan chuak than te lai, tiah a rak kan sawm. A nolh than micu; Mirang
nih a kan uk i an sal i kan taan bantukin, Kawlmi kut tangah sal in kan i chia hna
lai lo” ti hi a si. Nanmah le nan ram cio nanmah tein nan i uk lai, nan i
tawlrel cio ko lai a rak ti hna ruangah Ramkomh Kawlram hi a rak dirnak a si.
Cu ruangah Pu Kio Mang nih, “Kan ram cu kanmah tein uk kan duh. Asinain, Cite
le Babucawng puan belte nan kan kuat ve lai” a rak ti. Cucaah Ramkomh Kawlram chung
tiah a cung i kan langhternak a si. Chinram chungah Peng (9) kan um. Cu hna cu:
Falam, Hakha, Thantlang, Tidim, Matu, Mindat, Tonzaang, Kanpalet le Palettwa
hna an si. Kan ikawh-auhning cu Hakha, Falam le Thantlang nih Lai kan rak i ti.
Tidim le Tonzaang nih Zo an i ti. Kanpalet le Mindat nih Cho an i ti. Matu nih
Matu an rak i ti. Chinram chungah a tlangpi tuak in miphun (139), holh phun
(53) le nunphung tampi cawhhrup in khua a sami ram cu Chinram tiah auh a si.
Chinram cu, (Vawleicung minung 7 billion chungah) Chin miphun
minung nuaikhat hrawng nih kan ngeihmi ram a si. Cu minung nuaikhat chungah Chinram
khuasa hi, singnga hrawng kan si i, a dang singnga hrawng hi Mizoram, Kawlrawn
le atu vawleicung ramkip ah kan um hna.


A
voi (1) nak Chin Miphun Ni cu Nohawng 20, 1951 Mindat khua ah an rak tuah.
Kawlram Vuanci ngan bik a rak simi U Nu zong nih hi Chin Miphun Ni puai ah amah
pumpak hrimhrim in a rak telpi hna. Cu lio Kawlram haotu bik U Sao Shwe Thaik
zong nih a rak telpi kho hna lo nain lunglawmhpinak roca tu a rak kuat hna.
Chin Miphun Ni camtuak paoh ah Kawlram Vuanci ngan bik U Nu nih a cozah ai-awh in
kutlaihnak le lawmhpinak ca a rak kuat tawn hna. Chin Miphun Ni cu Kawlram Ni
Sunglawi ah telh in Chinram chungah zung khar Ni ah pompiak a rak si. Cu
pompiaknak cu Ne Win chan a hung chuak i, 1974 ah uknak phunghram thar an hun
siam i Chin Miphun Ni cu Chin Ramchung Ni titu in tuah dingah khua a rak khan i
Chin miphun vawleipi ah miphun pakhat kan sinak hi tlau dengin a rak um. Chin
Ramchung Ni cu doh in kan mifim hna le a kan hruaitu hna nih a lam phunphun
kawl in ramchung hmun tamdeuh ah Chin Miphun Ni tiin Nunphung le Ca lei rianttuantu
Buu hna le Sianghleiruun pawl hna nih an rak tuah. Asinain Hakha, Falam, Tedim
tbk Laitlang khua hna ahcun Chin Miphun Ni tiin hmang loin Chin
Ramchung Ni tiin an rak tuah tawn. Thankawng 06, 2012 ah CNF/A le Kawl
cozah kahdaihnak an tuahnak thawngin Chin Miphun Ni tiah tuahnak nawl
kan hung ngei tthan.
Chin
Miphun Ni Lungput : Midang uknak a duh lomi, Sal a zuami le
minung tampi nih mah duhning cio in ukmi Chinram cu Zaukphung in i ukding hi
zeitindah an rak duh hnga i, Miphun Ni puitling hi an rak tuahkhawh hnga ti hi
khuaruahhar taktak a si. Zeicatiah Falam Civui i a kaimi minung 5000 reng lo hi
bawi phun, Ram-uk bawi le khuabawi mi tam deuh an si. Hi kan upa hna khuakhan
lairelnak hi Pathian nih Chinram sersiamnak dingah an thinlung ah rian a ttuannak
a si kho ti dah lo cun midang nih kan chim khawhmi a um lo. Pathian nih an
thinlung chungah rian a ttuan i, mah lawng bawi si duhnak lungput, bawi phun
nih sal phun nautatnak lungput, mah karkalak huih duhnak lungput, a tthawng
deuh nih a der deuh namnehnak lungput, mirum deuh nih sifak deuh nihsawhnak
lungput, mifim nih mihrut nihsawhnak lungput, nang phun kei phun ti le nang
Matu kei Tidim, nan nih holh kan nih holh tinak lungput vialte thlau in miphun
pakhat, nuhrin fa pakhat chung chuak kan si, Bel pakhat chung rawl a pur/ei-ttimi
unau rual kan si, aa daw i aa rem ding kan si. Pakhat le pakhat zawnruahnak
ngeiin aa bawm ding kan si. Aa ttanh i aa chanh ding kan si, aa domhtlai i lungrual
tein hmun khatte ah rianttuantti ding kan si tinak lungput he mipi nih thimmi
Zaukphung in a van i thlen ni cu Chinram tuanbia ah lungput dawh bik aa sem
hmasatnak, rolung bangin lungput thiang a phuntu teinak Thantar a thlaitu Ni
a si.
Nihin
Chin Miphun Ni Ah Mipi Kan Lungput : Lungput dawh le ruahnak
thianghlim, dawtnak le lungrualnak le zawnruahnak lungput he a rak chuakmi Chin
Miphun Ni cu nihin ni kan hmanning he cuaithlai tikah ngeihchia ngaingai a si.
Nihin Chin Miphun Ni kan hman tikah Chin miphun kan zate kan tling kho lo. Kan
mirum le kan mifim/cathiam hna nih kan hlawnthil le kan fimthiamnak langhternak
ni ah kan hman. Mitthawng mi nih kan vuak tthawnnak langhter ni ah kan hman.
Miphun ngan deuh nih miphun fa deuh namnehnak ni ah kan hman. Kan holh le kan
ca a si lomi miphun dang holh le ca Mirang holh le Kawl holh in caan ngeitu nih
caan kan hman. Zuuritnak le a buu in nang cu miphun kei cu miphun tiin ivuak
idennak ni ah kan hman. Pumpak pakhat le pakhat lungkhahlonak le remlonak ah
kan hman. Chin Miphun Ni ah Chin miphun nih kan lungput tthatlonak vialte,
ningcanglo le zohdawhlo i kan umnak vialte a lang dih i miphun dang hna nih
thlanglamhnak le nihsawhnak ah an kan hman i kanmah Chin miphun chung zongin
Chin Miphun Ni hi hman a zuam lomi tampi kan um. Cucu Chin Miphun Ni a lungput
cu a si hrimhrim lo.
Biafunnak
: Dawtnak,
zawnruahnak, itluknak, rualremnak le lungrualnak in a chuakmi Chin Miphun Ni ahhin
mi tthawng le mirum hna kut in kan luat ni a si. A muimi uknak chungin a ceumi
uknak chungah kan phanh ni a si. Saram bantukin ningcang loin aa ukmi miphun
kan rak sinak in a fimmi miphun le a tthangchomi miphun hna ukning ah kan i
thlen ni a si. Chin Miphun Ni hi phun dang in kan chim ahcun Jesuh Khrih nih amah
ram kauhnak ca le Chinram tthanchonak ding caah a rak kan timhtuah piakmi ni a
si ti zong in kan chim khawh. Chin Miphun Ni hi kanmah kokek nunzia le nunphung
cio he aa ruang tein kut zattial tlai buin kan conglawmh ni a si. Nang phun kei
phun tinak puanzar aa thlehnak ni a si. Cucaah Chin Miphun Ni ah nuhmei, ngakttah,
mirum, mi sifak, upa bikin hngakchia bik tiang, kan nunphung le kan thilthuam
vialte, kan holh le kan ca vialte he Chin miphun cu nuhrin fa pakhat chung
chuak unau rual kan si tiin kutsih in thleidannak um loin kan hman khawh kha Chin
Miphun Ni le Chin Miphun Lungput nih aa tinhmi le a lungput a muru taktak
cu a si.
Chirhchan
: Zo Histry By; Dr.Vom Son,Chin Culture and Identity
By; Dr.Lian Hmung Sakhong, Kum 100 puai tthawng`ha By; Dr.Hre KioS,Zoram Khawvel
By; Pu Keivom, Vawileicung Miphun Hna Thawhkehnak By; Pu Chawn Kio,Lairam I
Ralring! By; J.No Mang, Lai Nunphung Cheukhat By; Pu Hrang Tiam, Structure of
Central Chin Culture By; Dr.Leckman, Chinhill Getteer By; Decrand Veil, Chin
Customary Law By; W.R. Head, Suggestion to Chin Youth By; Pu Lian Uk,Chinhill
Tuanthu By; Rev.Zairema,Chinhill Regulation Acts By; R.Thangmawia, Political
History of Mizoram, Chinhill Regulation 1896 By; Chaltuahkhuama, History of
Chinhill By; Chothuama, Bath Isreal By; Lalchanhima,History of Pu Laldeng By;
His Wife
Fianternak:
1.National
Day =Miphun Ni
2.World
Map= Vawlei Khuaram Hmanthlak
3.Union
of Burma= Ramkomh Kawlram
4.Conference
= Civui
5.January=
Thankawng
6.February=
Nohawng
7.October=
Tho
8.Meeting
= tonnak
9.
Chin State Day= Chin Ramchung Ni
10.Literature
& Culture = Nunphung le Caholh
11.Tingnga=
Singnga
12.Tinghra
=Nuaikhat
13.President
= Haotu bik
14.Prime
Minister = Vuanci ngan bik
15.Division
= ramtthen
Note : Hi capar hi 2013, CYO Dallas, USA ah tuahmi Chin National Day caah " Chin Miphun Ni le Chin Miphun Lungput" ti tlangtar in capar ttial zuamnak ah Pahnihnak laksawng an ka peknak a si.
No comments:
Post a Comment