ARISTOTLE (384- 322 B.C.)

“Fimthiamnak cu cawlcanghnak men ah a si lo. Tuah lengmang mi ziaza ah a si deuh.”

Grik mifim le mithiam minthang Aristotle cu B.C (384) kum khan Agen tipi kam, Stagira timi khua ah a rak chuak. Apa cu Nichomachus a si i, ngandamnak siilei a thiam taktakmi sibawi minthang pakhat a si. Voikhat le bang cu Alexander nih apu Makedonia ram ukbawi Amyntus II caah sibawi rian an rak ttuantermi a si. Cuti Mekedonia bawi chungkhar he pehtlaihnak an ngeihnak thawngin Aristotle a nunnak ah santlaihnak thukpi a rak ngei.

Plato sianginn in cacawn hram ai thawk. Aristotle cu thiamnak a ngeimi a si caah Plato zong nih a conglawmh ngaingai. Plato a thih hnu ah Aristotle cu sianginn in a chuak ve. A hawipa Hermias he Atarneus ah an um. Harmias a farnu cu nupi caah Aristotle nih a tthit. Aristotle mi khuaruah a sinak le a fimnak theih khawh a sinak a hmasabik cu Plato a thlanchung ah ca a ttialmi le a bawipa Harmais Persian pawl nih an tlaih i, an nawn tikah a lung a fak tuk i biazai (poem) a phan hna nakin a si.

Aristotle cu rilikam a um lio ahhin thilnung hna an sining hngalh khawhnak dingah cuka ah cun cawnnak a ngei i; cu pinah thil dangdang zong a cawn chih fawn hna. Cu ti’n caan a hman lioah Makedonia (Macedonia) bawipa Philip nih a fapa Alexander cawnpiak dingin a kawh-auh. Philip bawi nih Alexander a chuah lio ahhin Aristotle cu kuttlaihnak caah lawmman a rak kuat. Cu a kuatmi ah capelte a ttial chih, “Fapa ka ngeih caah kai lawm i pathian hna cung zongah kailawm. Cu hlei ah na caan liote i a chuah hi kai lawmh khunnak a si. Nangmah nih na cawnpiak ahcun ka bawi tthudan hmun rawlhtu ding mifim le mitling ah ai chuah ko lai,” ti hi a si. Aristotle zong nih Alexander a chuah ahhin ka cawnpiak lai tiah biakamnak a rak pek ve hna.

Philip bawi nih Aristotle cu amah tein cawnnak sianginn dirh dingah nawl a pek. Cuticun Aristotle nih Pillas pawng Miaza hmun ah sianginn a dirh. Mah hmun cu hmawngtang a si i Lasii pawl nih lente an icelhnak hmun a si. Hi hmun ah Alexander le Grik mirum fa hna cu fimnak an cawng. A cawnpiak liomi hna a sianghnakchia pawl nih an cawnpiaktu cu an ttihzah i an upat taktak. Pathian bantukin a hmai ah an khun tawn. Alexander belte nih cun Aristotle cu a fimnak le a thiamnak zeitluk dah a si tiah a theih ko nate in Pathian bantuk in upatnak pek i, a hmai ah kunpiak cu a herh a ti lem lo.

Nikhat cu zingkate ah ramuk bawi chungkhar hngakchiabik pakhat sinah kanpi le pu hna bawi an sinak cu ro ah co law zeidah na tuah lai tiah Aritotle nih a hal. Harnak a rak tlun caan paoh ah a cawnpiaktu Aristotle kha ruahnak va hal peng i, a cawnpiaknak kha a tak in hman peng dingah ai timhnak kha hngakchia pa nih cun a chim. Cu bantukin hngakchia pakhat zong nih a leh ve. Alexander zong a caan a phan ve cang. Alexader nih cun, “Thaizing ah zei dah a tlung lai tiah ka thei lo i, mi zeihmanh nih an thei kho hlei lai lo. A caan a phanh tikah cun biahalnak cu ka hal tthan law thil umtu ning zoh in kan leh tthante ko lai,” tiah a leh.

Philip bawi nih a fapa cawnpiaktu Aristotle cu a upat i a lawmh zong a lawmh fawn. Stagira khuapi a rawk cangmi kha Aristotle upatnak langhternak ah a sersiam tthan. Hi khuapi a zamtakmi pawl kha rak kir dingah a sawm tthan hna. Hi khuapi in a zammi pawl cu khuadang ah sal ah an rak hman hna i harsa taktak in an rak um hna. Aristotle nih Alexander cu a thinlung chungin a upat ngaingai. Cu lawng siloin Alexander cu lam dangdang in cawnpiaknak a ngeihpiak rih.

Philip bawi nih Alexander sinah “Aristotle cu ka upat i a umnak khua kan serpiak tthan hi a si awk hrimhrim a si. Bawi pawl tthutto ning le an tuah dingmi a cawnpiak hna caah a sangbik laksawng pek awk zong ai tlak,” tiah Aristotle a upatnak he pehtlai in bia a chim. A sianginn a chuahtak hnu bawi a si hnu zongah a cawnpiaktu Aristotle cu Alaxander nih a tlaihchan i upatnak sangbik a pek. “Kapa sinin nunnak cu ka hmuh i Aristotle nih mitling ka si khawhnak ah theihnak a ka pek,” tiah Alexander nih a ti. Aristotle nih biology a cawn i (Biology cu science phunkhat, thilnung, thingram lei cawnnak a si) hlathlainak (research) a tuah lioah Alexander nih amah bawmtu dingah minung thongkhat a pek. Mah hna nih thilnung umtu ning an hlathlai hna. Hi minung pawl nih Aristotle sinah an chimh chin tawn. Hi pinah Alexander nih phaisa le thilri tiangin a bawmh rih.

Alexander cu Asia lei a kal lio ahhin Aristotle zong Atheni khua ah ai rak tthial ve. Hi lio ahhin Atheni cu Grik ram lawng siloin vawlei pumpi ah cawnnak hmunsangbik a rak si cang. Hi lio caan ah Aristotle cu kum 50 a si. Atheni ah sianginn a tuah tthan i cu sianginn min ah Lyceum tiah a sak. Mi vialte nih Filawsofer (Philosopher) minthang bikah an cohlan caah mitampi nih a sianginn ah cacawn awkah an lut. A sianghngakchia pawl cu thil phun tampi a cawnpiak hna. Cun science lei ah thiamnak taktak a ngeih caah siibawi thiam taktak zong a si. A pa hnu a zulh lioah ngandamnak leiah rianttuan dingah a thinlung ah a rak iruah cang nain caan a van rauh hnu ah a ttuan duhbikmi biology cu a tuah duhbik mi le can a pek ngaimi a si.

Iraq ram ah Alexander cu a thi i cu ruangah Atheni khua cu Aristotle caah humhimnak hmun a si kho ti lo. Makedonia bawi ttanhtu a si tiah sual an puh colh. Grik pawl thinlung tthat lo ning le an zirning kha a hngalh peng fawn. Sual i an puh colh ding zong kha a hlankhante in a rak theih cia. Socrates cungah thil a rak tlungmi kha a theih peng fawn. Hemlock (Siivai phunkhat) din ding le a duh fawn loh. Cu caah Atheni khua in a zam. Erboa rili kam ah a ummi Chalcis ah khua a va sa i B.C (322) ah a nunnak a liam.

Aristotle nih fimcawnnak leiah lam zeimaw zat a serpiak hna. Mirang hlaphan a thiam taktak mi John Dry-den nih “Aristotle nih a meifar a van ahcun vawlei pumpi a ceuh dih” tiah a ti. A cattial mi hna nih le vawlei pumpi caah lamthar le theihnak lam a sialtu/lamphahtu an si hna. Organon tiah min a sakmi cu Logic phungsertu a si, Rhetori cu biachim thiamnak leiah a hmasa a si. A thinlung a fimning le a thiamning cu Physics, Metaphysics le Topics min a sakmi hna nih an langhter khun. 

A cauk “On the Soul” timi cu biology le psychology cawnnak a thawktu an si. A bia le hla lakah roling taktak a simi hna cu Ethics (Nunning Ziaza lei) le Politics (Cozah hruaining/ukning le ramkhelnak) hna an si. Aristotle mifim cawnpiaktu ttha a si i; a min hi vawlei a hmun chung cu chimrel a dai ti lai lo. Chanthar mino caah Pathian nih thil lianngan a pekmi lakah Aristotle hi a si peng ko lai.

-----------------

  

Note: Vawleicung Miroling cauk (By Mang Hlei Cung)chungta lakchinmi a si.

CONFUCIUS (550-479 B.C)

“Mi nih na cungah an tuah ding na duh lomi cu midang cung zongah va tuah ve hlah” {Confucius} “Mi nih na cungah tuah hna seh tiah na duhmi lawng kha midang cung zongah va tuah ve” {Jesuh Khrih} Kan Bawipa Jesuh Khirh chuah hlan B.C. (550) a luancia ahkhan Tuluk ramuk bawi nih a penmi ramtthen pakhat Lu an timi khua ah vawlei ah minthang a min a cuai in a duai ti lo dingmi Confucius cu a rak chuak. Confucius a chan lioah Tuluk ram hi a buai cingling liopi a rak si. Shang bawi chungkhar milian takmi Tuluk ram kum thong leng a rak pen hna hnu B.C. (1125) khan a pennak a dih. A penmi ram hna cu ramtthen tete, tthen nga ah an i tthen hna. Mah cu ramtthen chung lakah Lu cu ramtthen pakhat a si. Lu ramuk bawi ramtthen cu a tuchan ah Shantung Province nih a ngeihmi ramtthen pakhat khi a si.

Confucius a chuahnak konglam he pehtlai in tuanbia bantukin chim relmi a tam ngai. Confucius apa Shuh Liang Hei nih fanu zeimaw zat a ngeih hna. Rocotu ding fapa a ngeih lo ruangah fapa ngeih a duh ngaingai. Cu ticun kum 70 a si hnu ah nupi dang a ngei tthan. Cu a nupi nih cun fapa a hrinpiak.

A vapa nih fapa ngeih a duh tuk ruangah Ching tsai cu fapa a ngeih khawh nakhnga thla a cam. Raithawinak hna a tuah tawn. Cu ticun a mang ah Pathian nih fapa na ngeih lai i amah cu mifim, mi nih ttihzahmi a si lai. Cu naute cu Thingkhuahhmung kung a kuami ah na hrin lai tiah a chimh. Shuh Liang Hei nih cun a nupi nih larnak a hmuh bantukin Tlang lungkua pakhat cu a nupi umnak caah a serpiak. Cu hmun cu Thingkhuahhmung a kuami ti’n min a sak. Naute a chuah lioah Dragon le Khuachia an rak ra i, Lungkua innkhar an venpiak hna i thilnu hna an phulh. Cu lioah Ching tsai nih ringawn ngaih nuam ngaimi le thlacam thawng a theih hna. Cu awthawng nih “Na fapa mifim le milianngan a chuah ruangah van cu ai lawm. Cu ruangah ringawn dawh a van in thlak hna,” tiah a ti. Naute takpum chung ah chinchiahnak number 49 le cattial ‘Phung tthate ser in midang an bia a ceih hna lai’ tiah a um. Khuaruahhar in Lungkua ttuang ah cerhti a rak puut i cu cerhti cun ramsa Ki pakhat a ngeimi a rak chuak. Cu ramsa nihcun cattialnak lungpher pakhat a rak i ken i cu lungpher ah cun mah hi bia hna hi ai ttial. “Cerhti put chungril fapa nih cun Tsow a rawk cuahmah liomi cu a rak thlen lai. Amah cu bawi tthudan i a tthu lomi bawi a si lai,” tiah a ti.

Confucius kum thum ceote a si ah apa Shuh Liang Hei cu a thi. Asinain Confucius cu pa hngakchia a fel takmi le midang he a nun ai dang ngaimi a si. An chungkhar an sifak ngaingai ruangah hngakchia a si lio in rian fakpi in a rak ttuan cang. Mah hi lioah thil thiam cawn duhnak lungthin a ngei. Kum 16 a si ah mifim cawnpiaktu si duhnak a thinlung ah a khat. Cu ti si taktak ding zong kha ai ruahchan fawn. Kum 19 a si ah nupi a ngei. A nupi nih fapa pakhat le fanu pahnih a hrinpiak. Asinain Confucius nih chungkhar thil a tuaktan tuk lem lo.

Ca thiammi si le mi hruaithiam sinak kha fekte in ai ruahchan. Kum 22 a si ah mifim mi, cawnpiaktu ttha a si cang. Cawnnak sianginn a dirh i cu a sianginn ah cun nunphung tthate in cawnpiaknak a thawk. A sianginn sianghngakchia pawl cu tlangval deuh an si hna. Mirum fa an si ahcun man a lak hna i mi sifak fa hna cu man loin a kaiter hna. Confucius cu cawnpiaktu minthang taktak a van si cang. Kum 30 a si ah History le Philosophy (Tuanbia le minung thinlung lei kong) a cawn hna i a thiam taktak. Hlanlio thil chinchiahnak hna cu tthate in a ngeih cang hna. Cu pinah cozah i hruaining phung hna le thianghlimte in nunning phung hna cu a ser hna. Cu caah Confucius cu khuatlang nun sersiam tthatnak leiah mi tthahnem taktak a si.

B.C.(517) ah a cawnpiakmi hna chungah mirum fa pahnih an i tel ve i cu hna cu a hruai hna i Lu ramtthen pakhat chung khuapi bik ah khual an tlawng. Mah hi khuapi hruaitu nih a ngeihmi Caruk ah Confucius nih fimnak tampi ai lak. Cu pinah ring-awntum thiamnak hna zong a cawn chih hna.

Hi thil a thiam tikah Confucius cu ai nuam tuk hringhran. Ring-awntum a cawnnak nih a nunnak ah thukpi in cawnpiaknak a ngeih. Ring-awn duhmi menmen siloin thilchia le thilttha cuaithlai i hlathlainak caah a herh bikmi a si ti’n Confucius nih a ruah. Cozah kalning ding phung zong a ser hna nak zongah hi a thiamnak hna cu Confucius nih a telh chih.

An uktu inn ah khua a sak lioah hin Tuluk Filawsawfar (philosopher) minthang bik Lao-tsze he an i hmu nain Lao-tsze le Confucius an nunning ai dang ngaingai. Loatsze nih Tuluk mithong tampi hnuzultu a ngeih hna. Cu mi hna cu ‘Taoist’ tiah an ti hna. Mah hi Tuluk minthang pahnih hna an thinlung le an ruahning ai lo lo ngai nain hruaitu minthang veve an si.

Loa-tsze cu Tuluk ram i biaknak phun a sertu pakhat a si. Loa-tsze cu thil

tuaktan ngaingai mi a si i thil hi a tthabik a duh i, cu ti tuah dingah a zultu pawl a cawnpiak tawn hna. Thil zeizong cungah a tlonglengmi khuazing a biami an si. Cucu ‘Tao’ tiah min a sak. Minung nih cun thinlung lawnter i vawlei tlaihchannak kal tak in ‘Tao’ hi cohlan ding a si. Cucu biatak hmuhnak a si tiah Loa-tsze nih a cawnpiak hna. Tao cu ruahphak khawh lomi lam, thlarau ai-awhtu a si tiah Loa-tsze nih a ti. Confucius belte cu vawlei thil tuaktanmi rianttuannak a cawisangtu a si. Pathian le thlarua lei biapi a chia lem loh.

Asinain vanram kong cu a chimrel tawn ve. Tthatnak phung cawisangtu a si i, a lang khomi leiah thilttha tuah le nunziattha nih chunglei thlarau nun tthatning zia a kan hmuhter ti’n Confucius nih a cawnpiak hna. Lu khuapi a um lioah Confucius cu a minthang ngaingai. Asinain mah hi lioah raltuknak a rak chuak. An bawi siangpahrangpa cu an ram innpa Ts’i ah a rak zam. Confucius zong nih a zulh ve. Mah hi an zam lioah an tonmi tuanbia theih nuam ngaimi pakhat a um. Tai tlang an kal lioah lamkam ah thlam pakhat a um i, thlam pawngte ah ngaihchia ngai in a tthumi nu pakhat an hmuh. Confucius nih, “zei ruangah mah cu ticun ngaihchia in a um; tthate in va hal u,” tiah a zultu pawl cu a fial hna. Cu nu sin cu an va phan. “Zei ruangah dah na ngaih a chiat” tiah an hal. Nu nih cun a thawh hna i “Ka vapa dawtbikmi cu mahka hmun ahhin Cakei nih a seh i, apa zong hika hmunhmate ahhin a seh ve tthan. Mah hnu zongah ka fapa zong cu Cakei nih cun a seh hoi,” tiah a leh hna.

A zultu hna nih bia an hal tthan rih i,” A si le zei ruangah dah mahka hmun ahhin na um peng kun,” tiah an ti. “Tuluk cozah pawl nih a dik lo tukin ram an hruai i an tthatlonak chim men ahcun mi an thah hna. Tuluk cozah cu Cakei nakin ttih an nun deuh caah mahka hmun ahhin ka umnak cu a si,” tiah cu nu nih cun a ti hna. Confucius cu Ts’i pennak ram i a um lioahhin an ramuk bawi nih a rak cawisan ngai nain a dirhmun niam ruangah zei ti tuah ding a thei loh. Cu ticun Confucius cu amah zohkhenhnak ding penson (pension) pek a timh. Asinain mifim pa nih hin a ruang um sat lo i tangka va lak cu a duh hrimhrim lo. A duhlonak a ruang cu ruahnak ka pekmi hna an cohlang duh ttung lo i rianttuannak pakhat zongah an hman hlei ttung lo ahcun a lak i man pekmi i lak cu ka duh hrim lo i ningzak thil a si tiah Confucius nih a ti.

Hmunkip ah khual a tlawng i tthatnak phung cu a cawnpiak hna. Cozah pawl zong tthate le dikte in rianttuan dingin a chimhhrin ve hna. Amah a cawisangmi cu nikhat hnu nikhat in an karh chin lengmang. Cu hna nihcun a bia chimmi paohpaoh cu an i cinken dih hna i rothil nulepa ro bantuk ah an chiah. Cu ruangah Confucius biachimmi le a thil tuahmi tampi hna cu midang nih theih peng a si. Confucius cu pa pumrua ttha michuak thiam taktak a si. Lam a kal pah ah kut zo pah buin a kal tawn. Aiza bakte in thil a eimi a si. Asinain ei le din kongah fimkhurte in a um. A thaw a timi lawng a eimi pa a si. Rawl a ttha phun hi a duhbik i rawl ei lioah biatam chim a hmang bal lo. Mi lawmhter a thiammi sihmanhsehlaw ahohmanh nih an hem tuk lem loh.

Kum 52 a si ah cung tthu cozah nawlngeitu si dingin Lu siangpahrangpa nih a sawm. Caan rau lo ah sinak sang dirhmun ah a tthu colh. Siangpahrangpa nih a kuttang rianttuantu a lubik ah a chiah. A cawnpiakmi hna chung in minung pahnih nih a thil tining a ttha tuk tiah an ti tawn. Confucuis bawmhnak thawngin ram hruaining zong tthate in an ngeih khawh phah. Ramchung ah remnak le zumh awktlakmi sinak cu mikip thinlung ah thlaici bang a keuhter. An nu pawl hna zong an lawmhter hna pinah mizapi zong zumhtlak an si hna. Mikip nih Confucius cu an thangtthat. Confucius nih fakpi in ram hruaining a tthat khawh nakhnga hma a lak. Mi sifak hna cu dirhmun ttha ah a chiah hna i mizapi hna cu an ttuan khawh tawk ding cio in rian a pek hna. Thil man a sining tawk in a khiahpiak hna.

Ramchung i ngunkhuai (Tax) an cawitermi hna cu ram thancho nakding caah felte in a lak i a hman. Khuakhat le khaukhat kar lam hna cu tthate in a ser hna. Mirum le misifak hna cu ai ruangte in a zoh hna caah mizapi cu lawmhnak in an khat. Asinain mirum pawl mahkarkalak huih lawng a ruatmi hna nih cun Confucius cu an duh lo i an thangchiat ngai ve. A rianttuannak i lam a dawntu pawl hna cu hmaizahnak um loin an bia a ceih hna. Hlanlio i a rak zamnak an ram innpa khua i an bawi Ts’i bawipa nih a ram innpa mithmuh bak in a tthangmi ram an si cu a lung a ttha hrimhrim lo. A khuami hna le a miphun hna nih Lu pennak ram a tthanchoning a cah tukmi nih hmailei ah a kan doh lai ti zong an rak phang fawn.

Cu ticun Tuluk thluak taktak a van chuah ve i nungak ai dawh ttungmi, lam zong a thiammi nungak 80 in a thim hna. Cu nungak a thimmi hna le a Rangtum tthattha hna in Lu ramuk bawipa cu a lung lawmhter dingin a pek. Mah nungak pawl cu lam an thiam pinah mi duh ningin um thiam i muidawh taktakmi an si. Cu nu pawl nih cun Lu bawipa le a kuttang pawl hna cu khadi tla ko in an lawmh hna. An ti dingmi thil cu an thlah dih cang i, Confucius nih ruahnak a pekmi hna zong cu zei ah an rel ti lo. Mah hi nungak pawl nih an thinlung a buaiter cang hna. A duh ningin thil a kal khawh lo ruangah Confucius nih Lu ram cu a chuahtak. Kum 13 chung vakvai in a um tthan. Ram dangdang ah khual a tlawng.  Aho ramuk bawi hmanh nih an ram tthatnak dingah ruahnak an hal in an chawn bia lo. A khualtlawnnak kipah mizapi nih lawmhmi a si ko nain tangka maw thil maw an pekmi hi rianttuantu a si lo caah a la duh lo. Ramuk bawi pakhat nih a zaang a fak tuk i ngunkhuai ei dingin a sawm.

Asinain Confucius nihcun mi lianngan hna nih a rianttuannak in a chuakmi lawng a hmuh awk a si a ti. Ramuk bawi nih cun ruahnak ka cheuhmi a cohlang lo, asinain bawmhnak tu pek a ka timh tikah theihthiamnak a chanbau ngaingai tiah Confucius nih a ti. Ka ei din dingmi cu chia ko hmanhsehlaw, ka chantling ah kakut itlinh ko hmanhning law ka lung a tling ko. Thil dik lo in rumnak hna cu ka caah minmei zam bantuk men ah ka ruah hna tiah a ti. Kum 13 chung a vaih hnu ah Lu bawipa cu a thi i a fapa cu ramuk bawi ah a hung tthu ve. Cu ramuk bawipa nih a ngeihmi ralkap lei bawi (general) pakhat nih raltuk lei i a thiamnak cu Confucius sinah ka cawnmi a si tiin a bawipa cu a chimh. Ramuk bawi Lu fapa nih Confucius cu rianttuantti dingah a sawm tthan.

Asinain Confucius cu Kum 70 leng tar a si cang. Ramuknak kongah thluaklei in siseh thazaang lei in siseh a ttuan kho tuk ding a si ti lo. Lu bawi sin in a kir hnu ahhin kum 5 hrawng cu a nung rih nain mah caan cu cattialnak le ca chimhnak in a caan a hman deuh. A thih lai hrawng ah Fur le tthal timi cauk a chuah i mah cucu amah pumpak Confucius nih a ttial i a chuahmi a si. Mah cauk hi kum 240 chung thil sining ttialmi cauk a si. Confucius cu mithiam le misang si ko hmanhsehlaw a tuanbia tthate in ttial a si lem loh.

-----------------

Note: Vawleicung Miroling cauk (By Mang HleiCung) chungta lakchinmi a si.

VAWLEI CUNG MIROLING 25

Pu Mang Hlei Cung nih a ttialmi Vawleicung Miroling 25 kong, Chin Online Library ah kan rak thlah lengmang lai. Tutan ah Biahmaitthi, Content tbk pawl kha ka rak thlah chung... A rauh hlan ah a tanglei i  Chungum chung i ai ttial ning te hin a pakhat hnu pakhat in kan rak thlah lengmang rel khawh cio rak izuam te uh....

Vawleicung Miroling

                                       25

Mang Hlei Cung

“Laica ttial a ka thiamtertu le fale caah dongcat loin thluachuah bongmal a kan halpiak zungzaltu, hringtu ka nu Pi Ni Pawng, hi cauk hin upatnak sangbik kan pek.”

Copies   1000

Copy Right © Mang Hlei Cung

Layout & Cover Design : Robert Hram Hlei Cung

Ahran reltu : Thong Luai Hmung

Printed

New Delhi, India

Biahmaitthi

Caittaltu Mang Hlei Cung hi pumpak in ka theih balmi a si lo. Amah zong nih a ka thei bal hlei ve lai lo. Zeitin le zeitin dek “Vawleicung Miroling” timi cauk ka chuah hnek i biahmaitthi na ka ttialpiak kho lai maw tiah mail a rak ka kuat. Lunglawm tein “ehlaw” ka ti i ka cohlang colh ve. Biahmaitthi na ka ttialpiak kho lai maw timi ah kaa lawmh a si lo. A cauk minah “Vawleicung Miroling” a timi hrimhrim ah kaa lawm. 

Laimi kan pa Rev. Dr. David Van Bik (tleicia) nih, “Laimi cu mithi pangpar peek kan thiam ngai nain, a nungmi pangpar peek kan i harh ngai” a timi Muko Mekazin ah a si rua, ka rel  bal. Khoimaw ca ka ttialnak ah Saya Van Bik hi “zaangfak tein” ka rak ti bal. Mi nih upat le thangtthat hi Laimi nih kan uar ngaingai hna nain, kanmah nih mi va upat ding le va thangtthat ding cu kan i harh taktak ve. Culioah “Vawleicung Miroling” timi, mi upatnak le mi thangtthatnak cauk a chuahtu Mang Hlei Cung hi ka uar taktak. Cucaah “Ehlaw” tiin ka cohlang colh hi a si.

“Vawleicung Miroling” timi cauk hi “Tthenkhatnak” le “Tthenhnihnak” tiah a tthen. Tthenkhatnak ah Conficius kong Bawi Jesuh konglam he pehtlaihnak a ngei timi in aa thawk i, Aristotle le Socrates in Muhammad le kan pi Aung San Suu Kyi tiang an konglam le an tuanbia vialte a ttial. Zeitindah a theih cawk tiawk in an konglam a tling dih khirkhiar. Tthenhnihnak ah Bawi Jesuh zultu Thomas le Paul konglam in a thawk tthan i, Martin Luther le Mother Teresa in Sadhu Sundar Singh le Billy Graham tiang an konglam tling khitkhiat in a ttial tthan. Hi liangluang minung hna an konglam le an sining tuanbia vialte a kawl, a rel, a khawmsuat hnuah a ttial rih i cauk in a kan chuah piaktu Mang Hlei Cung hi pumpak in ka upat ngaingai. Hi cauk hi Laimi nih kan i ngeih cio i kan rel ve cio ko ahcun Laitlang khuate pakhat ah khua a sami khuate fa hmanh si ko usih law, a tthangcho tuk cangmi le aa thleng cuahmah mi vawleicung ah kan i tlum ve hrimhrim ko lai tinak a si.

Pathian kan va zumh le zumh lo, Bible ca kan va rel le rel lo kha va um rih seh, Laimi a simi paoh nih Lai Bible cauk ngeih ding timi hi Laimi thluak le Laimi thinlung ah hrawh khawh ti lo dingin a nung cangmi a si. Hihi cu Laimi lungput le khuaruahning ah ka uar bikmi a si ko. Cu ve bantuk in Laica in chuahmi cauk cheukhat hi Lai Bible cauk ngeih in kan i ngeih awk tlak an um len ve ko. Cu chungah Mang Hlei Cung ttialmi “Vawleicung Miroling” timi cauk hi aa tel ve. Laimi nih cattialtu Mang Hlei Cung hi lawmh cio hna usih!

Perhkalh

Peder Clausens Gate-19

4370 Egersund

Norway

Cattialtu Hmurka…

A hmasa bikah hi cauk fate chuah khawhnak caanttha a ka petu ka Pathian ka thangtthat.

Hi cauk caah ka ttialmi dihlak lung saute in ahran a ka relpiaktu le cafang “`” a ka ttialpiaktu Val Thong Luai Hmung, caan manh lo kar lakah biahmaitthi a ka ttialtu upatmi Perhkalh le cauk phaw le a chung ca vialte dawhte in a ka ttamhmoihpiaktu Robert Hram Hlei Cung cungah lawmhnak bia ka chim.

Hi cauk ka tawlrel lio ah an fimthiamnak chuah in a ka dirpitu le ruahnak tthattha a ka petu Pu Tin Duh Thang le ka nupi Pi Van Sui Hlawn cungah lawmhnak bia ka chim fawn. Ka cauk he pehtlai in comment bia a ka ttialpiaktu Zasang Cinzah, Joel Ling, Rev. Dr. J Ttial Awi hna an cungah kai lawm tuk hringhran. Cu lawng siloin hmun dangdang ah hi cauk zuarnak in a ka bawmtu le a ka cawtu, careltu nan dihlak cungah kaa lawm.

“Vawleicung Miroling” ttial ding phunkhin Kerala, India ram Bible sianginn ka kai lio in ruahnak ka rak ngei cang. A ruang cu “Fathers of Faith” timi subject kan cawn lio ah kan hawile pawl cu anmah holh te in rel dingmi cauk an rak ngei cang hna. Cu tikah ka rak hngar ziar hna. Cu ticun biaknak lei minthang tuanbia pathum li te khi Note bantukin ka rak ttial.

Delhi ka phanh hnu ah cu ka Note te cu Typing ka tuk i, cu te zong cu ka computer format ka tuahnak ah an tlau dih caah cauk chuah le chuah lo ding timi ruahnak ka ngei ti loh. Cu pinah Delhi ka phakka in dam paoh ahcun pawcawmnak ah rianttuan peng ka si caah can zong ka pe kho ti loh. Sihmanhsehlaw 2013 June thla dihlei ah ka thinlung ah ruah lo in cauk chuah kho ve ninglaw tiah ruahnak a van chuak tthan i Kawlram ah Note ka ngeihmi ka cah hna. Cun Maivan le cauk rel khawhmi tete ka khawmh suat hna hnu ah 2013 July thla thok in “Vawleicung Miroling” timi cu ttial hram ka thok.

Hi cauk ttialnak ah ka caan manh chun te caan pek kai zuam. Cu caan hna ka ngeih khawhnak cu kannu thazangpeknak le dirpinak thawngin a si. Kannu thapeknak hi um hlahsehlaw hi cauk fate hi ka chuah kho hnga lo. Cucu thilhman a si. Minung pakhat tuanbia hmanh hi cauk ngan pipi in holh dang cun an chuahmi an tam lio ah hi cauk fate ah minung 25 kong ttial a si tikah tlinlonak tampi a um lai. Cu caah hi cauk chung ah palhsualmi tete cu cattialtu mawh si sehlaw, a tthahnemmi hnihkhat te a ummi cu careltu caah si ko seh tiin…

Mang Hlei Cung,

New Delhi, India.

+91 – 9560414364

Email: zingdapkik@gmail.com

Chungum

Tthen Khatnak

No. Min Cahmai

1. Confucius 01-10

2. Aristotle 11-16

3. Alexander The Great 17-28

4. Socrates 29-38

5. Muhammad 39-44

6. Sir Issac Newton 45-50

7. Napoloen Banaparte 51-66

8. Abraham Lincoln 67-73

9. Charles Darwin 75-83

10. Florence Nightingale 85-92

11. Elbert Einstein 93-98

12. Aung San Suu Kyi 99-106

Tthen Hninhnak

13. Jesuh Zultu Thomas 107-115

14. Paul 117-126

15. Polycarp 127-132

16. Ignatius 133-137

17. Tertullian 139-143

18. Eusebius 145-149

19. Contantine 151-156

20. Martin Luther 157-162

21. Willam Carey 163-170

22. Adoniram Judson 171-177

23. Mother Teresa 179-184

24. Sadhu Sunder Singh 185-191

25. Billy Graham 193-199

NUN NUAMHNAK DAL DONGHNAK

NUNNUAMHNAK HRAM

Saram zuatnak hmun pakhat ah hin vomrang phun hi an zuat ve. Cu saram zuatmi pawl cu a dangdang i chiahmi si lo in ramlak hmun kaupi ah a ummi bantuk in luat ngai le zalong ngai in an um hna. Saram lakah cun vomrangpi cu a tthawng bik i a tei lomi le a ngamh lomi an um lo. A pawng i a rami, a thil ei lio a rak eipimi paoh cu a seh hna. Sihmanhsehlaw sakuh hniar saupi tu cu a seh duh naisai lo. A ttih ruangah si lo in a hniar saupi ruangah cun sehtlak ah a ruat lo i a miak lo ti a theih. Cu ve bantuk in patling a si cang mi nih hngerhtesen cu ttih phung a um lo, asinain ka ral a ttha ti ruangah hngerhtesen bu va cawh va cilnan cu an duh lai lo. Mi lungkhatphur dah ti lo nih cun. Cucu kan ralchiat ruangah si loin, zei hmanh a si lo caah le san a tlai lo, a miak a um lo ruangtu ah a si deuh. Mah le mah harnak i pek sawhsawh, retheih i pek a si.

Ral kan ngei i mi huat kan ngei. Huat phunte kan ngeihmi hi santlaihnak pakhat hmanh a um lo. Kan ral kan huat hna i kan entail hna, an chiat khawh nakding khua kan khan ah hin, kan ral hna nih an duhning in harsatnak kan cungah an tuah khawhnak caan ttha kan serpiak hna tu a si. Kan huat hna, kan entai hna i, zan it kho lo in kan vun um chinchin hoi hna hi cu kan ral hna nih cun hngal hna sehlaw, an i lawmh tuk nakah a laam in an laam hnga. Anmah kan huat hna ruangah kan i nuam kho lo i kan thi kal (blood pressure) nih a tuar tawn; an nihnih kan huat hna ti an i theih hleng ttung lo.

Paradis ah daite um ko ding kha hell ah kan i thlak a si ko i san a rak tlai lo taktak. Mi kan huat hna, kan entai hna, kan nahchuah mi hna hi cu sahuai nih ni ka do a ti i van lei zoh duh loin a ummi he kan I lo. Ni nih cun sahuai hmuh lo dingin chuak cang lang ti lo in a chuah ningte in a chuak tthiamtthiam ko. Cu he cun kan i khat. Mi nih an in huat, an in nahchuah, an in entai i na chiat nakding khua an khan ti na hngalh ahcun, cucu philh colh i zuam.

Na leh ve hna hrimhrim hau lo in an lungretheih in an tuar tuk cang ko. A kan huatu lawng si lo in kan huatmi phun zong hi kan nun ah harnak petu siter sian ding an si lo. Life Magazine nih a chimning ah cun kan nun a nuamhter lo lawng si lo in, kan ngandamnak zong hi a rawkter tawn a ti. Thinhun te hna, ingchiat te hna hi lung zawtnak (hypertension) cawmtu ttha bik, mi tampi thlanmual i a liamtertu an si. Bawi Jesuh nih, “Na ral va daw hna” a ti ah hin, nunning lam ttha a cawnpiak lawng si lo in, kum zabu 20 chan lio mi hna caah si ttha a rak chimchihmi zong a rak si ee. “Voi 7 let 70 in ngaithiam,” a ti ah khan lung zawtnak le pawpi fah i vennak si tthabik a rak cawnpiak hna zong a si ko hi ta.

 Kan ral hna caah lawmhnak bia a chim tiah kan ruahmi kha, kanmah ca tu ah a ttha i, a rak hlawk tuk, rak hman ding hrimhrim a rak si. Kan ral dawding in Jesuh nih a kan ti ah hin, kan i dawhnakding zong a chim chih i nu tampi le pa tampi hna zong lungtlinlonak thinhunnak le ingchiatnak ruangah, hmai cuarcuduk, hmai hmape, zoh dawh lo pipi lawng hmanh si lo in hmaipanh lo in a ummi tampi kan hmuh tawn hna. Muichia ngai zong hi an mithmai a panh i lawmhnak mithmai an put ahcun, an i dawh deuh i an pawng um a nuam tawn. Muidawh taktak ingchia taktak nakcun muichia taktak mi, mi nunnem le a nuam peng kho mi pawng um a nuam deuh. Mi dawh ngai ttung, a hmaichia peng mi, a hmur a bo pengmi nakcun, midawh lem lo hmai panhte in a ummi pawng um cu zaang a dam deuh i a pawng um kan i ngaih deuh tawn.

I huatnak, i sikcaknak le thinhunnak hna nih hin, nuamhnak vialte a tthio dih hna i a dawi dih hna. Inn ttha taktak le thil tthattha zong ngei in khua sa ko hmanh usih law, lunglawmhnak mithmai a tel lo ahcun a nuam hlei lo. Sa thaw bik le buh thaw bik, zu ttha bik i hunh ko hmanh usih law lawmhnak le lungtlinnak a tel lo ahcun thawtnak an ngei hlei lo. Kan Bible zong nih,“I sik lengmang bu i puai tuahnak inn i umnak cha cun, daite i buh tthing peikhat ei a ttha deuh,” tiah a chim. Buh tthing peikhat si lo in ba tthing hmanh a ttha deuh rih lai. Thinhung bu cun zei hmanh hi a thaw lo i zei hmanh hi an sunglawi kho lo. Vokpi kholh dih ka ah a hngawng ah suitthi awihter a tlak lo bantuk in, un pengnak le thinhun pengnak inn ah puai tuah cu an i tlak lo.

Kan ral va dawt cu a har taktakmi a si ko. A kan huatu cung ah zawnruahnak le zangfahnak va langhter cu a har hringhran ko lai. Sihmanhsehlaw, kan ral hna le a kan huatu kan dawt khawh hna lo hmanh ah kanmah kan i dawt ruang tal ah cun hua duh hna hlah usih. Na ral na huat hna ruangah na lawmhnak le na ngandamnak nih a chiatpi ding cu siang hna hlah. William Shakespeare zong nih, “Na ralpa ca ah meiphu na tuat tuk ahcun, a alhmi le a linsami nih nangmah zong an hliau chih sual lai,” a rak ti.

Kan ngandamnak le kan i nuamhnak rawk dih tiang in mi huat cu hman ding a si lo. Nun nuamhnak hrampi cu aho hmanh huatmi ngeih lo hi a rak si. Jesuh nih kan ral kha voi 7 let 70 ngaihthiam ding tiah a kan cah ah khan, pawcawmnak le chawlehthalnak lei zong ah thil ttha a kan chimh hi a rak si. Austrian pa pakhat George Ron zong hi ralpi II nak lio ah khan sihni rian a ttuan i ralpi a vun thawh tikah rian a ngeih ti lo caah vienna in Holland ram ah a kal.

Rian a rak har ngaingai i hmun dangdang ah rian halnak ca a kuatmi nih cun ‘rian lawngmi kan ngei lo’ ti lawngte in an rak leh dih. Biatak thlak deuh in lehnak a um chunmi nih cun ‘na ttuan ding phun rian ka ngei lo i ngei hmanh ning law kan la duh lai lo; na Swedish holh hmanmi zong a dik lo tuk i kan rian ttuannak ah ttuan dingah na tlak lo’ ti hi a si. Cu tadinca chuahnak ngeitu pa bialehnak a vun rel dih cun a thin a phawh tuk hringhran. Swedish holh hmanh thiam tthatthi lo tiah a puhmi cu a celh in a celh lo. Catlap le cafung a lak i cakuat a ttial ve colh. Fak ngai in hei leh i a herhning paoh in tthuat ve a tim. Asinain a vun i ruat deuh i, “Hi pa nih hin Swedish holh thiam tthatthi lo a ka ti hi, a si kho mi a si ko.

Swedish holh hi ka chuahpimi holh a si lo caah a thiam ngai ah ka ruahmi hi rianttuannak 

taktak ah cun cawn nolh ka hau ko lai,” tiah a ruat. Thinhung ngai in a ttialmi ca cu a thleh dih i a dang a ttial tthan. Cu pa sinah cun a tlamtlin lonak a rak chimh ruang le a hlawhtlin

khawh nakding ah cawn a herhning a rak chimh ruangah LUNGLAWMHNAK BIA tu a kuat tthan. Ni tlawmpal a rauh hnu ah Ron nih cun cakuat pakhat hi a hmuh; thanhca ngeitu pa sinin a rak si. Asin i ttuan ding in a rak sawm i, Ron cu a va kal i, tlamtling tein an ttuantti kho. Lehnak neem nih thinhunnak a damter long si loin, Ron nih cun aa ruahngam lo mi a sinain, a duh mi rian a hmuh.

Kan ral hna le a kan huatu hna vun dawt taktak ding hi cu kan piantharnak zongnih hin a phan kho lo zong a si ko lai. Sihmanhsehlaw kanmah nun nuamhnak ca le kan taksa ngandamnak, kan thinlung damnak a si ruang hrimhrim ah kan ralhna cu ngaithiam in, kan cung i thil tthalo taktak a tuahtu hna cu philh i zuam hna usih. Tuluk mifim Confucius nihcun , “Kan theih peng lo i, kan huat peng hna lo ah cun, mi nih an kan congawihnak le an kan thangchiatnak nih hin sullam an ngei lo,” a ti bantuk in, kannih zong i cinken duh hlah usih. General Eisenhower America President minthang taktak a rak simi kha, mi huatmi a ngeih le ngeih lo a fapa sinah an hal i, “kapa nih a mi huatmi hna theihpeng nakding ah caan a ngei lo,” tiah a fapa John Eisenhower nih a leh hna. Thinhunnak caan a thei lomi le a thin a hung kho lomi cu mihrut an si i, a thin a hung bal lo mi cu mifim an si.

America President paruk hna- Wilson, Harding, Coolidge, Hoover, Roosevelt le Truman te pawl ruahnak a cheutu hna (Presidential Advisor ) a simi Mr. Bernard Baruch an timi pa hi, a ral hna le amah huatu hna nih an conghawihnak nih hna a hnawh le hnawh lo an hal i anih nih cun, “a hohmanh nih hna an ka hnawh ding le ka ngeih an ka chiatter ding cu ka siang naisai lo,” a ti huar ko hna. Kan sian lo hnuhnu ah cun a ho nih cun dah hna cu a kan hnawh hnga? Hla pakhat zong nih :-tthiangtthunh le lungtum nih cun, Ka ruh zong a khiah dih ko lai; Thangchiat le congawih nak awkaa tu nih cun, harnak an ka pe lai lo tiah a ti.

Abraham Lincoln tluk i mi nih an huatmi le an entaimi hi an tam lo ngai lai. Negro miphun sal in chuah ding kongkau ah America mipi an i tthen lio i, thilttha chuahkhawhnak i raltthatein rian tlamtlinter a timh ruangah, huatnak le thangchiat congawihnak nih vanruahsurh bantuk in a surh. Asinan anihtu nih cun a hohmanh huatnak ngeih lo hi a tlangtar ah a hman. Mi ruahnak le dirhmun theithiam butein, “an dirhmun ah dir ning law, ka tluk hna lai lo,” a ti tawn.

Mi kan soisel hna, kan huathna, kan congawih i kan entail hna ah hin kan huatmi hna nakin kan rak tuar deuh; a santlaihnak pakhat hmanh a um lo. A santlaih lo lawng hmanh si loin a tthatlonak phun zakip cu kanmah cungah an rak kir tawn. Ral ngeih hi santleihnak a um lo i, huatmi minung ngeih hi a tthathnemnak pakhat hmanh a um lo. Cu ruangah kan phaisa hmuhmi a chaplo i, kan dirhmun le sinak sannak ca zong ah san a tlai lo. Chungkhar ca

zong ah san a tlai fawn lo. Jesuh krih nih a kan cawnpiak ning i kan ral va dawt le voi sarih let sawm sarih kan ngeihthiam khawh hna lo hmanh ah, a huat i huat lo tal cu i tim hna usih. Mah cu nun nuamhnak hrampi a si i, hihi nun nuamhnak biathli cu a rak si.

ZUNGZAL CINKEN AWK BIA THA

Mi nih an kan faknak hi lawmh tuk awk a si lo. An kan soiselnak zong hi huat tuk ding a si lo. Kan um ko bu i a kan faktu nih cun kan hnulei in an kan congawih i kan kong an kan ceih tawn. Kan um lonak hmun i a kan faktu hi a kan fak taktak tu, tlaihchan awk an si. Kan um lio i a kan faktu hna cu, kan um lonak i kan thang a kan chiattu le a kan congawih tu an si tawn. Bia-alnak hmun i teikhawh lomi hna zong hi, anmah lawng i an um tik ah an lungchung cun an dik lonak an i thei tawn ko. Kan zawn a kan ruat taktak lomi hna zong nih hin mi hmaikhah lo ruangah kan ca i a ttha ding hi an chim ve tawn ko.

Kan cung i holh chiachia le bia fakfak i a kan titu hna zong hi ngaihthiam ding an si. An holhchia le bia fakfak an chimmi cu anmah hrimhrim zong an i ngaichih tuk ko i, kan hna theih ah an I ngaihchihnak an chim lo sawhsawh hi a si. Mi cheukhat cu an ruahning le an duhning a si lomi vun chim ah hin, an kan al colh i a cheu cu daitein an um diam tawn.

Asinain an ruahnak tu cu an hmin hlei naisai lo. Achim colhmi hna nakin daite i a ummi hna thinlung hi tei an har deuh ttheu tawn. A caan caan ah cun kan i nuamhnak mithmai le, kannih thawng hna hi kan chunglei lungthin tthatning, kan i lawmhnak le kan i nuamhnak langhternak an si rilmal ko e; asinain a caan caan ahcun kan chunglei a thumi le a chiatkhaatnak thuhnak ca i khuh u phaw bantuk lawng an si i, kannih thawng hi kan thinlung chiakha tukmi phenhtu men lawng an si kho tthiamtthiam ve tawn. Kan pawng i midang tthatlonak a kan chimtu nih cun, mi dang sin zong ah kan tthatlonak a va chimh ve tawn hna.

NUN NUAMHNAK BIATHLI DAL (5) NAK

THANGCHIATNAK TEI KHAWHNING

America ralkap General minthang taktak Butler an timi nih cun, cu hlan i mi nih a kong an ceihmi le a thang an chiatmi a huat khawhning, a celh loning le, aa thlen hnu i a dan khawhning a chimmi cu, “An ka thangchiatmi le ka kong an ceihmi hi voi tamtuk hringhran hi ka tong cang. Atu ah cun zeitluk hmanh in ka thang ka chiat hna sehlaw, ka thang a ka chiattu cu aho an si hmanh ka hlathlai bal ti lo,” a ti. General Butler theng hi cu kan tluk kho lai lo. Asinain, mi nih kan kong an kan ceihmi le kan thang an kan chiatmi hi kan rak hua tuk deuh tawn. Amah chimmi cu :- Voikhat cu tadinca ah ka konglam ttha lo ngai in asiloning in an rak ttial i cucu mi kip nih an hmuh dih, ka vun rel ve cu ka thinhun tuk ah a alh hin ka alh. A chuahtu cu kawl i, chalh i, a thil tuah sualnak ah ngaihthiam i halter, mi zapi theih in a sualnak cu phuanter ve colh hi ka duh. Cu ti a tuah duh lo a si ahcun biaceihnak zung ah phanh ding in timhtuahnak ka rak ngei. Cu thil cu tu hnu I ka ruah tthan ah hin ka ning a zak tuk. Ka rak i timhtuahnak ka rak tlamtlinh lomi cung ah khan ka lawm deuh. Ka ngaichih lo tuk.

Mah tadinca a relmi hnarcheu naktam nih cun cu ka zawn theng cu an rak rel lem lo i a relmi tam deuh zong nih cun zeipipa ah an rak ruat lo. An rel ka i a khuaruah a har mi hna zong nih cun zarhkhat chung hmanh an rak i cinken lem ti lo. Mi nih an kan thangchiatnak

le kan kong an kan ceihmi hi kan huatning tlukpi khi a rak si lem lo. Mi nih KEI ka thang an ka chiatnak cu zei ruangah dah an lung ah an i chiah theng lai? KEIMAH nak cun ANMAH kha an i ruat tam deuh zungzal i biapi deuh ah an i chia deuh. An rawl ei lai, an ei khim hnu, an ih lai le an zing thawh ka zong ah KEI cu an lungchung ah an ka chia lo, ANMAH kha an i ruat dih deuh cio hna.

Cucaah cun mi zeimaw nih cun an duh chungin ka kong cu ceih ko hna hmanhseh, thinhung in biapi hlapi ah la duh hlah. Bawi Jesuh hmanh a hawi 12 lakah pakhat nih a zuar i a tlaihter, pakhat nih a hlawt fawn hawi 12 lakah pahnih nih zumhtlak lo in an um tak, nang le kei nih cun a zeipipa hmanh khi hnabeisei awk kan ngei hlei lai lo. Kan thang a kan chiattu le kan kong an kan ceihnak paoh te hi zeirel lo in um ding ka ti duhnak cu a si lo. Lih pumpuluk i an kan thangchiatnak le bia dik lo in an kan ceihnak pawl hi cu zeirel lo in, tho mitbawm tluk hmanh ah ruat hna hlah usih. Cu hlei ah an kan ceihnak le an kan thangchiatnak hi cu tluk i huat awk cu a si lo; an chim sawhsawh i an i cinken peng lem lo. Kannih zong nih mi kong kan ceih, a caan ah kan fak hna, a caan ah kan thangchiat hna, kan fakmi hna zong cu tlukpi in kan i cinken peng hna lo i kan thangchiat mi hna zong cu tlukpi in kan lungchung ah kan chia hlei hna lo, kan biaruahnak ah an i tel ve menmen lawng khi an si.

Mi nih a kong an ceih mi, an thangchiatmi ah siseh, an fak ah siseh, an soisel cangmi hna cu mi zaran cunglei an si deuh i nang zong mi nih na kong an in ceih ngai ahcun, biapit ngainak na ngei ti kha i hngalh ko. Aho hmanh nih uico a thimi ruak cu an chuih huam bal lo i an kar diam ttheu ko. Mi zaran cunglei na si i mi zapi ruahnak ah ‘soisel tlak’ na si ah cun lunglawm in i porhlaw law, na ruam kai ko. Mi nih soisel le thangchiatnak menmen nih hnahnawh an pek khawhnak hmun ah um duh hlah. Mi zapi hmai ah paipertak tu ka si tiah i ruat law, hi ti deuh, kha ti deuh an rak ti cio lai i, pafa hna khacer zuar bantuk in mi chimmi paoh ngaih i a sitak men lai, na ti dih ah cun, na zuar dingmi khacer na sungh lengah na kharuh kiaklak in an perh sual ko lai.

Tiva chung lung paohpaoh nih cangai nenh hna hlah hmanhsehlaw, lung cheukhat tang ah cun cangai an um bantuk in, soiselnak tampi lakah mah nun sertharnak ca ah san a tlaimi lungtat i hman ding an um tawn. Cu hna pawl cu i lak law i tlunpi na naam har lo pawl tatnakah hmang diam ko hna. Mi faknak zong pangpar bantuk in a ziamh a tuanmi a si caah i hnangampi tuk le lunglawmhpi tuk cu ttih a nung tawn. Cucaah kan hnulei kan sirlei le kan hmailei i faknak le soiselnak awthawng hi kan nun nuamhnak hrampi an si lo. April thla le May thla thok ka nilin lio hrawng ah cun, ruahsur kho ti lo ding phun in van cu thiang in vawlei rocar ko hmanhsehlaw, June thla le July thla a rak phanh taktak ah cun ruahsur nikhua chia nih ngol hngal lo in a um tthan tawn ko. Mi nih kan kong an kan ceihnak zong tthal lio nikhua ttha bantuk men a si i, an kan faknak awka zong furpi nikhua chia bantuk men lawng an si. Kan phungthluk ah, ‘duhtu zakhat, huatu zakhat’ ti a si. A kan faktu an um ah cun a kan huatu le kan kong a kan ceihtu zong an um lai ti hi hngalcia usih.

Ni a linh i a rocar ngai ah cun, furpi a naih cang tinak a si. Ttihnung bik tu cu, aho hmanh i soisel awk tlak lo le thangchiat awk tlak lo mi si hi a si. Minung hi midang tthatnak le an vanthatnak chim nakin mi chiatnak le an tlin lonak chim a nuam ti ding in sermi hlah maw kan si ti awk in, mi chiatnak le tthatlonak chim hi kan huam tuk cio hna i thawngpang ngei bak lomi, cengkol/soksol sin i khua a sami kan silo chung cu, kan kong ceih le thangchiatnak nih hin kan min a um chung cu a kan dih tak lai lo.

Note: Pu Kio Luai nih Hawikom Serning timi cauk a tialmi chungta lakchin mi a si.