HAWIKOM SERNING DAL 7-8 NAK

Dal Sarihnak

MI NIH CHONH DUH MI LE BIARUAH A NUAM TI MI SINAK AH A FAWI BIKMI LAM

Kan hnulei te ah khan lentecelhnak phun khat, a nuam ngai an timi hmun ah tel ve dingin an ka sawm ve celngel. Cu ka hmun ah an tuahmi phun cu ka thiammi pakhat hmanh a um lo caah kal ve ka zenh ngai bu in ka kal ve. Vantthat ah kan lak ah keimah bantuk in a thiam bak lo mi pakhat nu aa tel ve. Cu nu nih cu hlan ah Lowell Thomas sinah rian ka rak ttuan tawnmi le manezar ka simi le Europe ram zapi ti awk in khual ka tlawnmi pawl a hngalh. Cu nu nih cun, “Mr. Carnegie, na khualtlawnnak ram le na tlawnning pawl vun ka chim tuah.

Theih ka duh tuk hih,” tiah a vun ka ti. Hmundangte ah kan tthu i bia kan vun i ruah cu! Naite ah an pa he Africa ram pumpi cul in an tlawng i an rak tlunka a si kha a ka chimh. Kei nih, “Africa e? Hmuh ka duh tuk ve na’n ka kal thiam rih lo i nang cu ram minthang le ram kilken tuk ah a ummi na hmuh cang i na van a ttha tuk, cu kong cu hun ka chim deuh tuah,” tiah ka hal chin. A vun chim ciammam cu minit 45 chung din lo in ttin laite tiang a chim ko ai. Kei ka khual tlawnnak tu cu a hal zong a ka hal nemman ti lo. Amah hmuhtonmi kha tha tho taktak in ka rak ngaihpiakmi kha a thil duh le nuam a rak ti phun a rak si. Miphun dang deuh a si rua tiah na ruat ma? Ruat duh hlah. Miphun dang a si naisai lo. Mi tampi cu cu nu bantuk kan si. Hlan deuh ah khan cauk chuahtu Greenberg nih len a ka sawm i ka va leng.

Cu lio ah thingthei le thlai phunphun cin a thiam ngaimi pa (botanist) pakhat a rak leng ve. Hi bantuk Botanist pawl hi ka kom bal hna lo i a cawnnak chimding in ka sawm. A nih zong nih lungthote in bingcin in aa thok i pangpar cinning, an tthanning le alu cinning tiang a kan chimh. A chimmi ngaih a nuam tuk ka ti ah ka kengcheu tthutnak hngoh in ka ngaih, kan inn pawngte ah dum bite kan ngei i thlaici cinning ka thiam fawn lo caah cuka ah hman colh awk a ttha lai ka ti. Ka duhmi cu a ka chimh dih. Kan lennak pa nih cun mileng dang zong a rak ngeih pah len. A kan sawm ruangah a leng mi kan si ko nain zei hmanh chimceihpi manh lo in botanist pa he suimilam pahnih chung bia kan i ruah i ttin a cu ko. Ttin kan i timh i mangttha kan i ti pah ah khin Botanist pa nih, “ Tuzan kan hawipa Mr. Dale Carnegie cu a komh a nuam taktak si,” tiah inn ngeitu pa sinah a ka fak ta ko ai. Cu hnu ah kan ttin cio hna. ‘Komh nuam mi le biaruah nuam mi’ ka sinak cu fiangte in chim ahcun, a biachim ka ngaih chung ah khan bia ka hnihkhat ka vun halmi a si ko. A dang zei bia hmanh ka chim vemi a um lo. A biachim kha ngaih a nuam ka timi kha a hngalh ruang ah a si. Kan biachim ngaih a nuam a titu cu aho dah ‘komh nuam lo’ tiah a ti siang hnga? A chim karlak ah ‘aw, a si maw, ngaih a nuam, ka fiang, amah bantuk si kho ning law, an bia he a tlakning in ka vun timi khi a si ko. Cu ruangte ah BIA RUAH NUAM le KOMH NUAM tuk ka rak si.

Mi he i hawikomhnak ah chonhbiaknak le chawlehnak in hlawhtlinnak biathli hi zei dah a si hnga? Mi fimthiam Chaeles Eliot nih a chimning ah cun, “Zei biathli hmanh a um hlei lo, na sin i bia a chimmi tthate in rak ngaihpiak tluk in a tthami a um lo,” a ti. A fiang ngai lo maw? Sianghleirunn ah kum li kal theng a hau lo. A fawi tuk ko. Asinain cucu mi tampi a si mi mithiam he thiam lo he mirum he mi sifak he a caan te ah hman caan hngal lo in kan philh tawnmi a si.

Voikhat zong J.C Wootton nih a hmuhtonmi a ka chimh. Hiti hin a chim. Dawr nganpi pakhat ah suit a nakmi ka caw lai, ka ti. Ka vun i hrukchunhnak ah ka angki hngawng a nahter ko. Ka va kal i a zuartu pa sinah ka vun chim cu, “Khirh khawh a si ti lo, suit tamtuk ka zuar cang nangmah lawng nih na soisel rih,” tiah thinhung phun khin, lihchim le an dawr min chiatter timh puh phunkhin a vun ka ti. Kan aw a vun san deuh hnu ah a hawipa a rak chuak i a nih nih cun, “Suit anakmi cu a thar lio ah cun a phung a si ko, kha pawl man tlawm kha cu a si duh khun,” tiah a rak ti. Ka thinhun ning cu! Pakhat nih lih a ka puh. A dang pakhat nih ka thilcawk cu a chiaphun a ka tipiak rih. Khah! i lak uh ti i kal ka timh lio ah a ngeitu pa a rak chuak. A nih nih cun a rian a hngalh. Minung ziaza a theih. Mi hlawhtlingding ciammam a si.

Ka chim duhmi vialte a ka chimter. Ka chim lio ah a zuartu pa a rak i thlak zongah a sik. Ka duhning in ka chim hnu ah ka thilrit a zaang duak ti in ka ruah. Ka chim dih hnu ah a chimter ve. A hmasa in a dawr hngaktu hna cu a sik hna. A cawtu lungtling setsai lo mi cu zuarh lo dingin a chimh hna. Ahnu ah tangdorte hin a muici a kawhnak cu a ruang a hngalh ve loning le zei dah ka duh; khirh tthan ma, a dang lak dah tiah a ka hal. Kei nihcun zei ti tuah ding dah a si ti an ka chimh kha ka duhmi a si ko ka ti i zarh khat hrawng i hruk i a tthat lo ah cun na rak thlen tthan lai an ka ti. Cu bantuk in an ka buaitermi kong ah a nuamh lonak a ka chimh. Lungtlingte in ka ttin i ka suit cawkmi zong cu zarh khat hrawng ka hruk hnu ah a ttha ko i a muici a kok hlei ti lo. Soiselding zong ka hngal ti hlei lo. An dawr ah thil cawk ti lo ding tiah ka ruahmi zong cu a ngeitu pa nih chonhbiak a thiam tuk ruangah ka let colh tthan. A hnu zongah ka cawk lengmang hna. A ngeitu pa kha cu a rum deuhdeuh ko lai.

A dawr hngaktu hna pa hnih bel kha cu an rian kel i an ttuan ah cun an vantthat bia a si lai. Cu pin ah ruahchan awk an ngei lo. An ttuan khawh lo ahcun a funtu lei ah an ttan a hau te lai. Aw hranghrang in mi a chawnbia mi le soisel awk a hngal ngai mi hna zong hi an bia tthate in a ngaitu hna sin ah cun an nem colh ve ko. New York ah pakhat pa zong hi Ttelefawn kampani cung ah a thin a hung zungzal ko i operator nungak pawl a sik hna lo le

Ttelefawn hrawh dih le den dih ding in a tlerhkhonh tawn hna. Ttelefawn a hman man tthatthi in a pek bal fawn lo hlei ah cozah sinah kampani chiatnak ca a pek lengmang fawn. Cu tikah Ttelefawn kampani nih hna a hnok tuk an ti i mi fel bik an thim i an va kalter.

A va phanh tikah cu pa cu a rak hrang tuk. Sml. pathum chung a duh tawk i a hran hnu ah kampani lei fial mi nih tthate in a ngaih i a theihthiam ngaingai. Zei hmanh chim loin voi li a kal hnawh. Voi thumnak a kal ah cu misual pa he cun bu pakhat an dirh. ‘Ttelefawn ngeitu hna himnak bu’ an ti i chungtel zong an pahnih lawng an si. Cu bantuk in voi li khengte lungsau thinfual in zei bia hmanh chim lo in a bia a va ngaihpiak hnu ah cun Ttelefawn hman man cu halchom hau lo in a pek zungzal cang. Cu hlan vialte cu amah le amah biapi ngai i a ruahnak le ‘keimah’ a ti venak, a biachim ngaihpiaktu a ngei bal lo. Cu ti a biachim a ngaihpiaktu a vun ngeihmi cu a lawm tuk.

Voikhat cu sahmul in sermi thil puan sernak kampani ngan bik dawr ah pakhat pa hi thinhung ngai in a va lut. Mah pa nih thil a cawk lio ah fang 15 a batmi kha rianttuantu hna nih leiba cawhnak ca atu leklek an kuatmi a huat tuk ruangah thinhung in, pek a timh lonak le a bat zong a hngalh ti lonak kha va chim a tim. Rianttuantu nih a bat kha an i fiang tuk. A nih nih a bat lonak kong kha fiang ngai phun in a chim. Cu kongkau cu an manezar Detmer sin a phan. Manezar zong nih a bat ko hna kha a hngalh tuk ko. Cu tikah an i chonhning le an i hmuhning amah manezar Detmer a chimmi hi vun ngai tuah usih.

“A lungtlin lonak a chim lio ah cun daite in ka ngaihpiak. A chim lio ah a bia vun tan riangmang in a chimmi cu lih lawng te a si vun ti khi ka duh ngai ko. Asinain cu bantuk cu thil ttha lo a si ti hngalbu in daite in ka um piak. A chimding a chim dih hnu ah duhsahte in, ka kawi, hi bia chimding in khuallam hla pi in na vun kan fuhmi ka hngalh tikah ka lawm ngaingai, ka lawmh khunnak pakhat cu kan rianttuantu hna nih hin nangmah bantuk in midang thin an hunter sual ah cun kan dawr ca ah a ttha lo tuk ding na kan chimhmi hi a si. Na chimmi vialte kha ka theih dih, na dirhmun ah dir ninglaw nangmah renglo in ka thin a hung ko lai. Kan dawr ah thil cawk na duh ti lo ding na chim i ka lung a ttha lo hringhran ko.

Zei ti awk dah a ttha. Dawr dang ka hngalh i cuka ah cun kan chimh lai, nang cu mifel le mah thil timi ah a fiang mi na si i na thil tuahnak zongah na ralring fawn, kannih cu mi pakhat men si lo in thong tampi kan buaipi tikah tuah sualmi zong kan ngei kho. Atu fang hleinga zong hi kan mah ti sual a si tu ka zumh. Atu te hin a ba cazin chung hin ka hlonh colh lai. Nang thil pakhat lawng a buaipi mi le kan nih mithong tampi a buaipimi cu kanmah tu hi kan palh deuh ko lai tiah ka leh i rawl ei ka sawm colh i nuam lo ngai in rawl cu kan dum tti.

An khua ah a va tlung i nikhat hnu ah fang hleinga laknak cheque le ca a rak ka kuat. Cu chung ahcun nan phaisa ka batnak ca kha a chiah lo nakding ah ka rak chiah sual i atu hnu lawngah ka hmuh tiah ngaihthiam halnak ca a rak ttial. Cu hnu kum hnih ah fapa an ngei i a min ah ‘Detmer’tiah a sak. Mi phunzainak le fel le ttha i an i ruahnak pawl an chimmi tthate in rak ngaihpiak hi san a tlai tuk tawn.

Edward Bok an timi Dutch ngakchiapa zong mi sifak le nunhar ngaingai a si. Sianginn kainak phaisa a ngeih lo ruangah zung rian fial chukcho ah zarh khat ah fang 6 hlawh in rian a ttuan. Sianginn le college kalnak ngei lo a si bu in a ttuan man te a khon i America ram ah mi minthang pawl kong an ttialnak Encyclopedia of American biography timi cauk a cawk i America ram mi minthang tampi hna an konglam kha a cawng. A chan lio ah president le mi minthang tampi hna cu an konglam rel lawng hmanh a relh lo i anmah chimmi theng hngalhnak ah ca a kuat hna. Cu bantuk anmah konglam theih le hngalh a duh mi cu an rak tlaihchan i kum 14 lawng a si lioah rawl ei an sawm i an konglam cu an chimh tawn.

Hiti bantuk in milian le bawi pawl a komh hna ruangah hin a mah zong editor minthang taktak ah a chuah phah. Mi nih an konglam an chimmi nuam ngai in rak ngaihpiak hi tlaihchanmi sinak hramthok a si tawn. Isaac F. Marcrosson nih cun “Mitampi an hlawhtlin khawh lonak bik cu mi biachimmi ngaih an huam lo ruangah a si” a ti tawn. A si ko lai. Anmah chimmi lawng biapi ah an chiah i midang chimmi ah cun an hna an i cheh tawn.

Milian le mirum hna nih hin mi holh tamtuk nakin a ngaihlei a huam mi hna hi an tlaihchan deuh zungzal hna. Mi biachim mi rak ngaih peng zong hi thilfawi cu a si lo. Mirum le milian lawng si loin, mi zei paoh nih hin kan biachim ngaitu ding kan rak duh dih ko. America ram i ramchung buai le i dohnak a um lioah khan, Abraham Lincon cu mipi nih an rak soisel tuk. Mi cheukhat nih salluatnak nawl chuah a harh tuk an ti. A cheu nih sal luatter lai phan ah a phunphun in an soisel ve. Amah soiselnak in tadinca hmai vialte cu a khat ti awk in a um. Hi lio ah a lungre a thei tuk ve i a si lai. Springfield khua i a hawipa cu len a sawm. A harnak ah khuakhanpitu ding ah.

A hawipa a va phanh in Abraham Lincoln nih cun sal luatnak ca ah a ttuanmi le a retheihmi, a tak in ttuan a harning vialte a chim thluahmah. Suimilam caan saupi a chim hnu ah a hawipa tlun a cu i an i mangttha i a tlun tak. A harnak kongah khuakhan tti ding in a sawm nain biachimnak caan hrimhrim a pe lo. A harnak le a dik a tthami a ttuannak kong, a dirhmun a chimh dih, cu a chimmi lungsau thinfualte in a rak ngaihpiaktu kha a rak herh tuk ti a lang. Cu bantuk in a hawipa sinah a vun chim dih hnu cun thil rit phurmi nih a thil phurhmi a vun tthumh i an zaan bantuk in a nih zong a zaang ve.

Mi nih na hnulei in nihsawhmi si na duh ah cun hi ti hin tuah. Midang biachimnak caan pe hna hlah. Nangmah lawnglawng nih chim law na duh paoh khan holh ko. Na hngalhmi le na thiammi, thil na ti khawhnak kha ngol lo in chim hna. Midang nih an chim ve tikah na nakin an hngalh lo deuhnak ah an biachim tanpiak hna law chimkanh diam hna. Nangmah tluk mifim ah ruat cicet hna hlah. Bia zong tampi chimter duh hlah. Cu bantuk in na tuah ahcun na fim zong fim lo zongah na hnulei in an in nihsawh lai i kutchu an in tuh ko lai.

Komh a nuam ngai mi si na duh ahcun, lungthote in mi biachimmi ngai law, na mi komh mi kha mi vialte nakin a let za khat in amah le amah biapi ah a chiami a si kha hngal. Amah herhbaumi cu na herhbaumi nakin biapi deuh ah a ruah i Chinram ah mautam mangttam a tlung ti pawl le Japan tsunami 2011 ah minung tampi an thi ti nakin a hapi fak kha a buaipi deuh ti le Africa ram lihnin nih mi tampi nunnak a dih ti nakin a tawcor ah khuaihli nih a thinlung a lak deuh ti kha philh lai cih. Cu bantuk mi he cun nan i komh tawn kha hngalh law, biapi ah ruat law No.1 ah chia ko. A biachim kha lungthote in ngaihpiak law, komh nuam le biaruah nuam na si ko lai.

Dal Riatnak

MI NIH COHLANMI LE MI SINAH I TLUMNING

Theodore Roosevelt he a kom cang mi paoh nih an khuaruah a harmi cu, a komh mi hna paoh i nuam an timi ah aa nuamh khawh vemi le chimding a hngalh khawh zungzalmi a si. A ruang cu thaizing ah a komhding mi hna kha a zan ah zei kong dah a nuam an ti phun a si ti a ruahcia i a cawng hmasa ta tawn an ti. Mi zei paoh hi a nuam an timi phun chimpi le biaruah hi nuam an ti bik zungzal ti hi Roosevelt nih hin fiang tuk in a hngalh. Mi nih a nuam an timi phun vun ceihpi i an chimmi lunghmui ngai in rak ngaihpiak cu mi zei hmanh nih a har an ti bal lo. An tlamtlinnak kong pawl vun chimpi hi nuam an ti khun. Cucu sinak sang le thil ti kho i an i chiahnak hngalhpi le lawmhpinak ttha bik a si.

Mifim, philosopher kan timi hna nih hin kum thong tampi a kalciami ah khan minung i pehtlaihnak phung a tthami pawl an rak ruah cang. Hihi tuanbia tluk in a upami a si. Kum thong thum kalcia ah khan Zoroaster nih Persia ram ah a hawile a rak chimh diam cang hna; China (Tuluk) ram ah Confucius nih cun kum zabu 24 a kal cangmi ah khan a rak aupi cang fawn. Hindu pawl nih kum thong hnih kalcia ah khan Indus tivapi thluan le Ganges tivapi thluan kam ah a rak um mi hna sinah an rak cawnpiak cang hna. Kum thong hnih deng a liamcia ah khan Jesuh Krih nih Galili le Judah ram hrawng ah a rak cawnpiak cang fawn hna.

Cu an cawnpiakmi hna pawl cu a tawinak in, “Mi nih ka cung ah tuah hna seh ti na duhmi kha, mi cungah tuah hmasa,” tiah Jesuh Khrih nih a funtom. Miphun kip nih hin miphun dang teinak phunkhat tal ngei in an i hngal cio dih, miphun dang nih an tluk hna lonak zawn kha an i phawrhlawtpi i an i uanthlarpi tawn. Hi vawleicung khuaza kip ah an hmanmi a si, lih a si lo. Mi zei paoh na hmuh mi le na komh mi hna kha, nangmah nakin pakhat khat ah cun cungnung deuh le sang deuh ah a ruat hna, san deuhnak le cungnung deuhnak cu a ngeih zong a ngei taktak fawn, cu an cungnung deuhnak le sangdeuh ah an i chiahnak cu upatpiak, lawmhpiak le hngalhpi i fakpiak tluk in mi nih cohlanmi le mi sinah, i tlumnak lamttha a um hlei ti lo. Emerson nih a chim cang kha, “Mi ka ton cang mi hna hi zei maw tal ah cun tluk hna lonak ka ngei dih hna, cu ka zawn cun an mah sinin ka cawng tthan tawn,” a ti.

A tanglei tuanbia ngaih nuam tak le a si taktakmi hi vun ngai ve tuah. Connecticut timi sihni pa le a chungkhar cu Long Island ah a ummi a nupi le chungkhat sinah an va tlawng hna. Cu an tlawnnak ah cun a nupi i a ni an va leng. Sihni pa he cun bia an i ruah, an nu tu cu theihhngalh dangdang he an i chawn i an pa tu cu an ni he cun biaruah pah chawhleh pah in an inn cu an velchum ah cun an i chawk. Sihni pa nih cun a inn le a pawngkam i a ummi cu faknak a vun kawl. Cu hnu ah hi ti hin a vun ti, “Hi inn hi 1890 ah an sakmi maw a si?” tiah a vun hal, pitar nih cun, “Aw si ee, mah kum bak i sakmi cu a si,” tiah a vun leh. Sihni pa nih cun, “Ka chuah kum bak a si. A dawh taktak si, a satu zung an thiam kho tuk, a kauh zong a kau fawn, tuchan ahcun hi bantuk inn hi an sa lem ti lo heih,” a vun ti nolh. Pitar nih cun, “Aw, a si hrim, tuchan tthangthar pawl nih cun hi bantuk inn ttha uar le sunhlawih hi a hngalh in an hngal lo, an nung ve sawsawh i a si ko,” tiah a bia cu a peh thluahmah tthan...

Cu inn cu an pa he an rak i dawt tuk lio caan te ah an sakmi, sapesial taktak in an rak sakmi le inn satu hmanh hmang lo in an nu pa nih an timhtuah an suaisam i an sakmi a sinak kong kha a chim len. A chim pah cun inn le a pawngkam ah an i chok pah. Sihni pa nih cun inn le a pawngkam kha a fakpah thluahmah, pitar biachim cu lungtho ngai in a ngaihpiak bu in an in chung thilri an remhning, a thianhlim ning le an tthatning cu a fak pah, fak ding zong cu a hngal kho taktak. An kal lengmang i an mawttaw chiahnak inn an va phan i, pitar nih cun, “Hi mawttaw hi kan pa nih a thih laite ah a cawkmi a si i a hman zong a hmang manh huaha lo a thar tlukte a si rih. Thil ttha a tlaihchan ngaimi na si i, cu caah cun kan tthenh, nangmah nih i lak,” tiah a vun ti ko.

Sihni pa nih cun, “Aw a, na thil sianmi cung ah ka lawm tuk, asinain na sahlawh zong ka si lo i ka lak lo ah a ttha deuh lai,” tiah a leh. A sahlawh chungkhat naih deuh pawltu pe deuh dingin a fial. Pitar nih cun, “Chungkhat sahlawh na ti maw? Chungkhat sahlawh cu tampi ka ngei ko hna nain, an nih cu ka thih hnu ah ka mawttaw co le i lak duh ah ka thih zokzok an duh i an hngak hna.

Asinain ka tthen hna lai lo, a lak hrimhrim an i lak lai lo, nangmah kan tthenh lai.” a ti chap. Sihni pa nih cun na chungkhat sahlawh na tthenh hna lo hmanh ah a zuar tal zuar law man tampi in na zuar khawh lai tiah a vun lem nolh, pitar nih cun an pa nih a ttha cemmi a duh cemmi a cawk i mah cucu midang sinah vun zuar i mi nih dindorhnak ngei lo in khualak ah an vun hman ka hmuh ding cu a celh in ka celh lai lo, cu caah nangmah hrimhrim nih na laak a hau, nangmah ti lo midang sinah, khua zei hmanh ah a kal ding a si lo,” a ti.

Bia a leh lengmang ahcun pitar a ngaih a chia sual lai ti a phang i al duh ti lo in a mawttaw cu a lak. A duh i a dawt tuk mi an pa he lungtling taktak in an sakmi an inn le an thilri, an dum le an mawttaw, a liamciami an caan le an konglam hna, biapi tuk le minthang tuk in an i chiahnak vialte kha, lungtakte in a ngaihpiaktu sinah chim le phuan a duh tawnmi, chimnak le phuannak caan a ngeih lo ruang ah lungnuam in a um khawh lonak thilrit pi cu diriam cikcek in sihni pa sinah a bungh dih. Cu bantuk in a duhcemmi a tuahpiaktu sinah cun an pa rosung mawttaw a lakte in a pek. A ca ah sian lo a ngei ti lo.

A dang vun ngai rih usih law; George Eastman timi pa hi Roll film thar: zuk a cawlmi chuahnak a thiam hmasa cem a si. A thil thiammi ruangah baisakup kan timi zukcawl hi an chuah phahnak a si. Hi pa hi vawleicung chawlehnak ah min thang bik pakhat a tling ve mi a si. A phaisa ngeihning hi khuaruahhar a si. Cu tluk cun rum ko hmanhsehlaw nangmah le keimah bantuk in fak le a minthannak lawmhpi cu a hnabei a sei zungzal ve. Eastman nih a nu philh lonak ca ah Rochester ah ringawn cawnnak sianginn le zukcawl he a pehtlaimi inn ngan taktak sak a tim. A chung ah chiah dingmi tthutdan cu tthutdan a tuahtu kampani a phunphun nih an i cuh. Kampani pakhat i chairman Adamson an timi pa nih Eastman cu va hmuhding in timhtuahnak a ngei.

 A kal lai ah inn satu lei lutlai pakhat nih, “ Eastman cu a manh lo kho tuk i chonhbiak zong a har tuk. Minit nga hrawng va um law na chim duhmi na chim dih cun chuak colh te ko,” tiah a cah tak. Adamson a va luh ah cun Eastman cu dirbu in cauk a rak reli a buai ngai taktak. Cu ti a dir ko lio ah cun a zung chung cu a rak zoh, an vun i hmuh bak in a zung tthatning le a dawhning an zohkhenhning a felning le a tthatning cu a vun fak colh. Hi bantuk zung thianghlim le dawh a hmuh bal lonak cu a vun chimh. Eastman nih lungtho ngai khin, “A si ma, a dawh na ti ma? Ka sakka ah khan cun a dawh ngai si. Asinain ka rian a tam tuk i a khan hi ka kal bal set lo nak zong a um pah si,” ti pah in lungtho ngai in a khankip cu a chawhpi. Adamson nih cun an kalpah in a hmuhmi paoh cu a fakpah thluahmah hna.

Innkhan ah an i chawhpah cun Eastman nih midang ca hrimhrim ah ramdang ah sizung phunphun a saknak kong le rian tampi a ttuannak kong cat lo in a chimh, an thil ngeih phunphun cu a mi leng pa cu a zohter. Minit nga lawng um ding tiah cahmi cu suimilam pahnih hnu hmanh ah an biaruah thawt a timhka lawng a si rih. Chuncaw ei a sawm i an ei lio ah tthutdan phunkhat Japan ram in a phorhmi fang hnih man a va lak i Adamson cu a zohter. Hi tthutdan hi man tlawmte si ko hmanh seh law nuaih zatam ngeitu nih hin a sunhlawih tuk. Zeiruang ah dah a si hnga? Zei dang si lo in a mah nih si a thuhmi a si ruangte ah a si a ti. Rawl ei khim ah zukcawl inn ah an herhzat ding tthutdan cu an vun tuak i thong sawm kua renglo man ding a si. Adamson te kampani nihcun an ser dih. Mah ni thok cun Eastman le Adamson cu hawikom ttha ah an cang.

Hi phung le ning hi zei ruangah dah kan hman ve lai lo? Khoika hmun in dah a hram kan thok lai? Na innchung khan thok hmasa, na innchung kha a herh cemnak hmun a si kha mi tampi nih a ruah awk an hngalh lomi a si. Nan nu nih khan tthatnak le faknak ding tampi a ngeih lai, ngei lo seh law na nupi ah na tthit ka zum lo.

Asinain zei can dah na fak lo i a thilttha tuahmi ah lawmhnak bia chimh lo in na um cang? Zei can dah na ka chung in a chuakmi faknak awka thlum theih a duh tukmi le a hnabeiseimi cu a theih ti lo? Cattialtu minthang taktak a si mi, Dorothy Dix nih cun ,“I tthitumh hlan, i duh lio ah i fak hi rak tuah dingte a si i, i tthitumh hnu chinchin ah cun i fak hrimhrim a herhtukmi, tuah lo awk ttha lo a si,” tiah a ttial. Nupi le hi fak lengmang ding an si. An tthatnak zawn ah fak i a tlin lonak zawn ah khuhpiak ding tu an si.

Nu pawl tlaihchanmi si na duh maw? Na duh ahcun amah konglam lawnglawng chim pi. A tlinnak, a felnak, mi a teinak hna paoh kha fak law chimpi, a thinlung an pek lai. Pa pawl zong cu bantuk tthiamtthiam cu an si. British Prime Minister lak ah minthang bik pakhat a si mi Disraeli nih cun, “Mi zei paoh hi amah kong chimpi law, suimilam caan saupi zong an komh huam ko lai,” a rak ti.

Note : Pu Kio Luai nih " Hawikom Serning" timi cauk a tialmi chungta lakchin mi a si.

HAWIKOM SERNING DAL 5-6 NAK

Dal nganak

 MI TLAIHCHAN AWK AH A FAWI BIKMI UMTU ZIA

“Ka mirhmi lawng hi nuaih khat man a si,” tiah Charles Schwab nih capo in a rak chim. A si hrimhrim ko lai. A ziaza duh a nung i mi tleihchan awk in um a thiamnak cu a hlawhtlinnak hram a simi a lo. A mithmai i duh a nunnak cu a mirhmi khi a si. Voikhat cu Maurice Chevalier inn ah ka va leng. Ka luhka ah cun ka ngaihchih ngai. A mui cu thinhung bantuk, vun chawnh awk hmanh ah tuksum phun khin ka hmuh. A vun ka zoh i a vun mirh cu!

Chum chahpi kar i a langmi niceu nih lungthin a lawmhter bantuk khin lung a lawmhter. Lunglawmte in mirh hi thiam hlah sehlaw mi lianngan si loin Paris khua hmunthur hlonhtu hrawng si ding khi a lo. Tuahsernak nih holh nakin bia a chim deuh i mirh nih ‘kan tleihchan, ka lung na nuamhter, kan hmuh hi ka lawm tuk ti khi a chim dih.’

Hihi ui nih a thiam tuk. A kan hmuh ah mithmai panhte in, a mei aa hngerh i a tli, a le. a hlawk i a vamh khi. Nih chuak lo pi in i nihter sawhsawhmi cu a phun a dang i aho hmanh nih zoh a dawh kan ti lo. Lungthin dihlak in lawmhnak mithmai ah a langmi, lawmh tuk ttung, a thang ttung lo in vun nih pahmi khi Mirang nih ‘smile’ an ti. Kan nih nih ‘mirh’ kan timi hi a petu si a nuam i a cohlangtu ca ah a nuam i a sunglawi. Aho hmanh nih cohlan an i harh lo.

New York khua dawr nganpi ah a ttuan mi manezar pakhat nih Ph.d degree a la cang mi nungak a mirh bal lomi nakin cathiam lem lo a mirh peng mi hi ka dawr hngaktu ah ka ruaih duh deuh a ti. A thim zia a thiam ngaingai. America ram i khaihriat kampani ngan bik i an chairman zong nih a rianttuannak ah a nuam bal lomi le aa pe taktak lo mi cu zeitik hmanh ah an hlawh a tling bal lai lo a ti, amah tthiamtthiam nih mi tampi cu thiamnak sangsang an ngei ko nain an rian ah i pumpeknak le nuamhnak an ngeih lo ruang ah a hlawhcham mi tampi ka hngalh hna a ti tthan. A nih nih cun mithmai panh le thathawhnak a ngei bal lo mi ca ah cun an rianttuannak ah an reng kai (promotion) khawh a si lo a ti.

Hi kan cawnnak ah a rak cawng mi hna, pawcawmnak a phunphun ah rian a ttuan mi hna pawl cu an ttuannak ah va mirh hrimhrim uh tiah ka cah hna i zarhkhat hnu ah thawng nan ka thanh tthan lai tiah ka cah hna. A theipar zei dah a lawh na zumh? Pakhat pa a chimmi hi ngai tuah uh, hi bantuk tthiam hi midang zong an si ko. Atu i a chimmi hi William B. Steinhardh timi pa a si. “ Kan nu he kum 18 kan umtti cang. Cu chung vialte cu ka mirh bal lo, cun voi tampi cu zing ka thawh in ka ih kar ah hin ka hnihkhat taktak lawng ka chonh hi a tam. Cu ti bantuk in ni kan tlak a tam. Na sin cawnnak ah ka tel hnu ah, na kan cahning in zarhkhat chung hrawng cu nichiar mirh cu ka cawng. Zing thawh ka hmaipanh lo bupi cun thlalang ka vun i zoh. Zeitik hmanh ah a lawm kho lo ding le a lawm bal lomi ka lawhter.

Asinain ka vun mirh ta chih, cu tlawmpal rawl ei lai ah kan nu sinah, “Good morning,” ti pah in ka mirh nolh. A fiangte i chim ah cun kan nu cu a lau bak in a lau ko. Zarhkhat siloin thla hnih chung cu ka mirh peng i cu hlan vialte nakin kan chung khar kan i nuam deuh cang. Zung ka kai tik i ttumkainak (lift) a zoh khenhtu ngakchia pa cu ‘Good morning’ ka ti i ka mirh pah, lampi i phaisa nek thlenna i a ttuan mi zong a kut ka tlaih ka mirh pah in, ka ttuan hawile sin zong ah ka mirh i an kut ka tlaih hna. Hmaipanhte in ka zoh hna, a ka hmu mi paoh nih an ka mirh hnawh ve. Hiti hmaipanh te in ka um hnu cun nichiar ka phaisa hmuhmi aa chap ngaingai, cu hlei ah mi kong ceih le mi soisel ka hmanmi zong ka tthinh fawn, midang faknak ka kawl i ka hmuhnak zawn paoh ah ka fak hna. Keimah duhnak lawng ruat lo in, mi ruahning kha ka ruat hmasa tawn.

 Hi vialte nih hin ka nun a ka thlen i cu hlan i keimah kha si ti lo in mithar ka si cang. Ka nuam peng cang. Cu hlan nakin a rum deuhmi, hawi tampi a ngeimi le lawmhnak ah mirum ka si cang,” tiah a chim. Vun mirh kho dingin na ruat ve lo maw? Ttih hlah! vun mirh ko. Vun i hnek ko. Nangmah lawng na um ahcun fifik tum phun a si lo ah hmurcip i hmn.. hmn.. hmn.. ti phun khin hla vun sa hmanh.

Aa nuam tuk phun khin vun i umter hmanh, vun ti chih ko, awkhakha mirh cu a si ko cuh! Midang he nan um lio a si ahcun, an hmai ah khan mirh ko. I hnek ko. A hlawknak na hmuh colh ko lai. Hihi ka  ttawnchom mi a si lo. Prof. William Jemes of Harvard nih cun, “A tuah i vun tuahmi hi thinlung nih a zulhmi a lo, asinain a zulh i zulh si lo in an kaltti tu a si deuh, a nuam lopi zong nuam ngai i vun um le vun nih ah cun nuamhnak taktak ah a cang ko,” a ti.

Mi zeipaoh nih nuamhnak taktak hi an kawl, hmuh hrimhrimnak um chun cu mah le mah thinlung ruahnak i tei khawh hi a si. Thinlung nuamhnak hi lenglei thil umtuning si lo in chung lei nih kan sining a pom thiamning hoih in nuamh le nuamh lo a si deuh tawn. Na thilri ngeihchiah, aho na si, na umnak inn le na rianttuanmi ruangah nuamh le nuamh lo si lo in , cu na dirhmun na hmuhning le na pomning tu ah na nuamhnak le na nuamh lonak a si deuh. Tc. mi pahnih rianttuanmi le hlawh zong aa khat mi an umnak zong a tluk bakmi, midang sinah an minthanning zong a tlukmi le chungkhar dirhmun zong aa khatmi pahnih an um i pakhat cu aa nuam ngai nain pakhat cu a nuam bal ve lo. Zei ruangah ti ah cun an

thinlung putning a khah lo ruangah a si.

New York khuapi chung zung ngan pipi ah a ttuanmi thlahlawh sang pipi lakah aa nuam taktak mi an um bantuk in India ram i kuli rianttuan nikhat ah ngamu lawng a hlawhmi hna lak zong ah a nuam kho taktak mi an um ve ko. “Zei hmanh hi a chia in a ttha lem lo i kan ruah ning nih a chiatter i a tthatter deuhtu hi a si deuh,” tiah Shakespeare nih a rak ti. Abraham Lincoln zong nih, “Mi tampi hi cu an thinlung in an ruahning hoih in an i nuam i nuamh lo in an um fawn,” a ti. A si ko. A si zia cu keimah hrimhrim nih kan hnuleite ah ka hmuh.

Voikhat cu New York Tlanglawng dinhnak i ka dir ko lio ah mi tlamtling lo ngakchia 30 hrawng hi keimah umnaklei ah cun an ra. An lak i pakhat cu a ke pahnih in a bul caah lang in an zonh. Anmah cu an i nuam tuk. Mi tlamtling lo an si hmanh an i hngal rua lo ti awk khin an nih le an kheh thawng cu a tur in a tur. Ka khuaruah an har tuk caah an hruaitu pa sinah hi pawl hi zei ruangah mi tlamtling lo an si ko bu ah hi tluk hin an i nuamh tiah ka va hal i a ka chimh mi cu, “Asi ko, an kut le an ke a bulka le an i hliamka ah cun an ngaih a chia i chimpit vansang in an um ve rilmal ko. Asinain hihi zungzal kan sining ding a si ti an vun i hngalh i an vun ruah tthan tikah lungrawh le ngaihchiat san a tlai lo an ti i an sining thar cu an pom i nuamhnak tu a cawn in an cawng. Atu ah cun hi an sinak thar ah hin ngakchia dang nakin aa nuam deuh mi an lo cang i mi an hngar hna lo,” tiah a ka chimh.

Hi ngakchia hna hi kut cal chonh in salam pek ka duh hna. Zungzal in ka philh lo ding thil thar an ka cawnpiak. America ram ah a ummi Insurance Company ah a hlawhtling ngai pakhat Franklin Bettger nih cun, “Lunglawmhnak mithmai a ngei kho mi hna cu zeitik caan paoh ah duh an nung,” a ti. Amah zong a mirh peng khomi a si. A zungkhan a luh lai ah lawmh nakding a phunphun a ruat ta hmasa i lawmh nakding hi a hmuh zungzal, cu hnu ah lunglawmhnak mithmai he a lut tawn. A rianttuan hawi ca ah rak hmuh kha zaang a dam tuk ti a si. Tuluk pawl hi hlanpi in mifim phun an si i phungthluk pakhat an ngeihmi cu, “A mithmai ah nihnak a lang lo mi nih dawr hngak hlah seh” ti hi a si. Aw! dawr vun chim ah cun khuasik can Krismas lai hrawng i thil cawk tikah hngalhdingmi Frank Irving Fletcher nih theihternak a tarmi hi rel tuah usih. Khrismas lai i thil cawtu pawl theih awk ah...

KHRISMAS NI AH MIRH ZIMZIAM TE I UM A TTHATTNAK

1. A heubau lo i biatak in rian a ttuanmi a si.

2. A petulei ah sifahnak a chuah pi lo i a cohlangtu rumnak a pek hna.

3. Mittthep kar hmanh a rau lo nain, nunchung philh awk ttha lo in thinlung ah a cam.

4. Amah tel lo in a nung khomi le a rummi an um lo i ngei kho lo ding i nunhar sifak an um fawn lo.

5. Chungkhar ah nuamhnak a chuahpi i rianttuannak hmun ah remnak a ser. Hawi sernak hrampi a si.

6. Thabami ca ah dinhnak, hnabeidongmi hna ca ah hnabeiseinak thar ni ceu dawh, ngaih a chiami hna ca ah lawmhnak zing nichuak bantuk a si i vawleicung buainak le hnahnawhnak daihtertu ttha bik a si.

7. Cawk khawh a si lo i, i hal phun le i hlan phun, fir khawh phun zong a si lo. Misin ah pek a si hlan ah cun tthathnemnak le hman awk tlak a si ve lo.

8. Krismas ah thil herhbau cawk ah mi nih hna an in hnawh lio, tuaibur i na um lio zong ah, dawr hngaktu nih hi mirh hi an pek manh lo a si zongah nang tal nih cun hi mirh hi pe law chiah tak ko.

Dal Ruknak

HIHI NA TUAH LO AHCUN NA BUAI LAI

Jim Farley cu kum (10) a si ah a pa nih a thih tak. Voikhat hmanh siangsangrunn (high school) chung a hmu bal lo. Asinain kum 46 a tlin ah cun college pali nih upat hmaizahnak dikari an pek. America ram i ramkhelnak partti ngan bik ah chairman a si. Capeknak zung (sattaih) ah haotu nganbik (postmaster general) zong a si chih. Voikhat cu Jim hi ka komh i a hlawhtlinnak biathli ka hal.

Amah nihcun, “Rian pei ka ttuan tuk cu,” tiah a ka ti. “I capo hlah, tthate in ka chim ko,” ka ti. A hlawhtlinnak biathli zei dah a si tiah ka ruahmi amahtu nih a vun ka hal. Kei nih cun, “ Minung singkhat leng an min in na auh khawh hna a si lo maw?” ka ti. A nih nih, “Na hmaan dengmang. Minung singnga renglo hi an min in ka auh khawh hna,” tiah a ka leh. Mi min a hngalh khawh tuk ruangah Jim cu American ramhun Franklin D. Roosevelt zong nih America ram president pawl an umnak White House ah a kai ter.(White House ah a kai timi hi House of Representative a chim duhmi a si-clt.) Mi vialte nih hin mi min nakin mah le min hi biapi bik ah an rak chiah cio ti hi Jim nih cun fiang tuk in a rak hngalh.

Vawleicung mi vialte min ttialnak nakin, kan min voikhat te an vun auhmi khi kan

theih khawh deuh i kan ca ah a biapi deuh. Cu ruangah cun mi min fiangte in hngalh le auh khawh hi fakpi in kan lawmhter hna khi a si. An min na palh maw na philh sual ah cun bia lo bak a si lai. Zei ruangah dah Andrew Carnegie kha a hlawh a tlin khun hnga? ‘Kahpathir bawipa’ ti tiang in an ti hnga. Kahpathiar serning kong tampi a hngalh fawn ttung lo. A kut tang ah a thiam taktak mi zakhat renglo an ttuan i a nih cu a ser a thiam lem lo. Asinain mi thinlung a hngal i zohkhenning a thiam hna ruangtu ah a si deuh.

Kum hra a tlin in mi nih an min biapi i an chiahnak hi a rak hngalh cang. Cucu a hriamnam ttha bik ah a hmanmi a si. A ngakchiat lio Scotland ram ah a rak um. Cu lio ah cun saveh an zua i fa an hrin ciammam cu an tam ngaingai. Cu tik ah rawl pek awk a har tuk i an sang ngakchia a auh hna i an saveh cu rawl a kawlpiak i a pe kho mi cu an saveh min ah khan anmah min bunh a si lai a ti hna. Ngakchia pawl an i lawm tuk i pakhat cio an rawl an kawlpiak hna i anmah ta bantukte in an dawt hna. Saveh tete nih cawmtu an ngei hna i Andrew Carnegie zong a zaang a dam i an zate in an i lawm dih. Hihi kum saupi hnu zongah a philh lo i phaisa tampi hmuhnak ah a hman.

Kahpathir cu tlanglawng lam ah an hman deuhmi a si. Pennsylvania tlanglawng lam kampani President cu J. Edger Thomson a si. Carnegie nih Pittsburg khua ah kahpathir sernak kampani a tuah i a min ah Edger Thomson Steel Works tiah min a sak. An thil sermi an zuar tik ah aho nih dah a cawk hna hnga? Pennsylvania tlanglawng lam kampani nih cun midang ta caw lo in an cawk peng hna.

Voikhat zong tlanglawng a ttha phun ser dingah Garnegie le George Pullman nih contract rian an i cuh. A sertu si cuh in an kampani cu man tlawm an i zuam, a miak ding hmanh um lo tiang in an niam veve. Contract chuahtu cozah nih an pahnih in an auh hna. New York lei ah cun an kal veve. An va phanh zan ah, Carnegie cu Pullman tlunnak hotel ah a va leng i, “Good Evening Mr. Pullman, kan molh tuk na ti ve lo maw? A va ti. A nih nih cun a rak theithiam lo ngai. Cun Carnegie nih cun i cuh lo in hmunkhat ah ttuantti ding kan rak si ko nain, ttuantti usihlaw kan pahnih ca ah kan hlawk veve tukding ti pawl a va chimh. Pullman nih cun a ruah i, lungsi setsai lo khin a si le ttuantti usihlaw a min ah zei dah kan sak lai? a ti. Carnegie nih cun rianrang ngai in “cu tham cu Pullman Palace Car Company kan ti lai i si ko cu ta tiah,” a vun ti i cu cangka cun Pullman mithmai cu a rak panh tthan colh. A tlunnak hotel ah cun an tthutti i an i ceih hnu ah tlamtlingte in an ttuantti.

A hawile min thanter le a ttuanpi hna min langhter a thiamnak hi Carnegie hlawhtlinnak hram a si. A kut tang ah a ttuanmi paoh cu an minte in a auh khawh dih hna. A kahpathir sernak sehzung ah a ttuanmi minung thongtampi cu an min in auh khawh lo mi a ngei hna lo. A hngalh dih hna. A nun chung an pu dirhmun in hruaitu a sinak ah rianttuan mi hna duhlonak langhter maw, duhmi hal in nuar phun hrimhrim voikhat hmanh a chuak lo. Mi nih an min hi an sunhlawih tuk hringhran. Hi ruangah pei mi nih fa ngei lo i thih an rak Ttihkhunnak a si cu. Misual tuk i an ruah mi P.T. Burnuma hmanh nih khan, fa a ngeih lo ruang ah a min daihlonak ah a tupa (a far nu fa) C.H Seeley sinah fapa na ngeih tikah  BURNUMA tiah min na sak ding ah cun dollar 2,5000 kan pek lai tiah a kamhnak a si cu.

Mirum tampi nih an min in cauk chuahding ah mifim hna le cauk chuahtu hna phaisa an pek tawn hna. Mi min chingchiah i hngalh peng hi a har ngai ko. Kan hngalh ti lo tikah kan chim ttheu tawnmi cu, ka rian a tam tuk ka buainak ah ka rak philh sual ti hi a si. Hi zawn ah America President F. D. Roosevelt nakin rian tam le a buaimi kan um ka zum lo. A nih nih cun a kut tang ah a ttuanmi minung thong tampi cu an min a hngalh dih hna. An minte in auh hi a hmanmi a si. Cucu an i lawmh phun a si ti hi fiang tuk in a hngalh.

Mi lianngan Napoleon tupa, Napoleon III France ram Siangpahrang bawi bik zong hi mi min a hngal kho tuk ve. A ton mi hna le a chonh cang mi hna paohpaoh cu an min a hngalh dih hna. An min a vun hal hna i a theih fian lo ahcun a hal tthan hna. Min phundang deuh a si ahcun a `ialning a cafang fonh in a hal nolh hna.

Cu ti an i chonh lio ah cun an min in a vun auh tawn hna. A si khawh ah cun an i chonh chung ah voi hnihthum a auh nolh hna. A biapi deuhmi pawl cu catlap ah aa ttial i zoh lo in a vun ruah tthan. Cu hnu ah an mui he a ruah chih nolh. Ka philh ti lai lo a ti hnu ah a thleh tthan tawn. Zei huaha lo te a lo ttung nain ‘ziaza tthat hi zei huaha lo tete aa fonh hnu ah a rak i sermi a si’ tiah Emerson nih a rak chim. Mi min a hngal kho ngai mi cu mi nih an tlaihchan hna i mi min a hngal kho lo tuk mi cu har lo nakding ah harnak an i pe tawn.

Note: Pu Kio Luai nih " Hawikom Serning" timi cauk a chuahmi chung ta lakchin mi a si.

Zeitindah An Ruah???

By Zibungti

Minung hi a bing/paak in a nung kho mi kan si lo. Hawi he a nung mi (social being) kan si. Saram hmanh nih an mahphun le phucio in an um. Thingkung hmanh nih a phur in an kheu. A sullam cu pawngkam he kan ithen kho hrimhrim lo ti hi a langhter. Holhnak hmanh ah ‘pawng le kam’ ti a si cu mu. Mifim, mihrut le kan sining dihlak a langhtertu zong pawngkam tthiamtthiam. Cu, pawngkam he pehtlai in, von char awk tampi lakah ka lung a tuaitaam ngaimi tlawmpal ka von ttial phot.

Hruk-aih: Globalization chantiluan nih a kan thui a kan vor cuahmah bantuk in chantiluan ka dawi kho ti phun in biakinn pumhnak ah Skirt (fenh-erh) ching/tawite hruk kan hmang tawnmi hi. Khuazeimaw Korea fidika lo hei ti bang, kan tanpor nih tawite, lian ngang, pungsan chiat ngang fawn, thau chap rih, dawh lo chinchap, aa phua. Hleihlaak saang deuh an von kai le bang khin cun an hnulei in mi zeihmanh kai ngam le zoh ngam lo awk khin. Vancung arfi le thlapa an lang dih lai ti awk in, kan skirt a ching. A linh tuk ruang zong ah a si kho men? Laitlang lei sisehlaw, kiktlaih hmanh naa huah te kho. Tlangval pawl zong kan sampung kan tuahning ralrin ngai a herh ve. Global nih a hranhmi thli, kan dawp thiamlo sual ahcun kan ihamh, kan ihaak dih sual lai phan a um ngai. Cucaah, kan von iremh deuh ah a ttha hnga dah?

Voih:Mi zapi hmai kan thutdir tikah voihvoih hi kan isum awk hrimhrim a si. Mi cheukhat nih voihvoih cu ngandamnak an ti i‘put e, pet e, phung e, pheng e’tiah. Khua zeimaw, India le Pakistan an ikap ti ruam khin.Hihi, pawngkam minung upat lo le zeirel lo phun khat a si. Mizeimaw cu, aw ngei loin an voih nain a nam tatak. Celh chuak loin a nam. Anmah cu, khua zeimaw voihvoih lo te bang.  Zingka thawhphak i pawngkal ta ah cun chun nithlak paw a dam. Voih zong a nam lo pinah ngan zong a dam. Zingka pawng kan kal khawh lo ahcun ti tampi in dinpiak ah a ttha.

Phone: A mikip ti awk in phone kan ngei. Phone ngeih hi a ttha. Nain mi cheu cu mi hnahnawhnak kan pek hna. Zapi hmun khat thut lio (rawleilio, lakphak ti din lio, biasawngtlorhliotbt) kan phone a rat tikah, “hello,”tiah thangpi in chawnh colh kan hmang. Pawngkam midang caah hnahnawhnak petu pakhat a si kho. Hawi he aa hlat deuhnak ah kal in phone kan chawnh awk a si. Kal/chuah awk a tṭhat lo a si ahcun din tein kan holh ah a ttha. Cun pawngkam caah zoh dawh lo ngai ka timi cu, biakinn chung zong ah SMS kuat kan hmang mi hi a si. Cun, ringtone kan off kan philh tawn. Kan ringtone ah ‘kadawt aw ni hluan thla zeizat hme’ hei ti hrawnghrang, biakinn chung i a awnh cang ahcun pawngkam caah hnahnawhnak le thlarau hultertu pakhat a si. Cucaah, vibrate (aw ngei loin a thir in thirsawhsawh) dingin kan chiah lo hmanh ah airplane mode in kan chiah ah a ttha. Switch off lawlaw ah a ttha bik—biakinn chung ahcun.

Lamkal pah in games celh le chatting tthut kan hmanmi nih ka thin

‘a phu dup dup’ ter. ‘Ka hmai ah zeidah a um, mi zeidah an ra?’ ti zong kan tuak lo. Mi kianh zong kan hngal lo. Mi nih kianh lo ahcun mi pah ding phun. Thlanmual he naa hlat tuk lo, ti kha rak ithei ko ne. Cun, hawi he tthut lio i chatting tthut le phone deh hmang pawl hi mawtaw PK le police pawl nih phone dehnak license tuahter hngap hna sehlaw ka awi tak hnga. Hihi ka siarem lomi lak ah aa tel ve caah ka von khuang ve bia.

Tthutnak: Meeting hall maw, biakinn chung pumhnak ah maw, zapi tthutnak ah ka siarem lo ngaimi cu ngakchia nih upa tthutnak kankenh duh/hmang lomi hi a si. Kanmah nakin upa deuh zongzeirel lo. Sayate zong zeirel lo.Tthutnak ttha kan co poah ahcun kan zei a poi lomi hi ka siarem lo lawngsi loin ka ning a zak. Bia hmanh ah ‘upa le khuafa’ an ti bang, upa deuh cu kan sining (position) aa khat/khah ko hmanh ah upat hmaizah ding an si.

Microphone: Biakinn chung ah microphone kan hman khawhmi hi style sawhsawh ah a si lo. Mi zapi he fawi zaang tein ichawnh biakkhawhnak a si caah thilttha ngaingai a si. Cucaah, microphone kan hman tikah kan hmur he naih tein kan chiah awk a si. Amplifier zong a dam deuh pin ah mipi nih kan aw fiang tein an theih khawh lai.

Pawngkam he a thu-dir pengmi kan si caah, ‘ka pawngkam an siarem maw, zeitindah an ruah,’ ti hi kan iralrin peng awk le kan ngiatthlai peng awk a si. Khah, thai fukfak ding a tam ngang rih nain korea zatlaan zoh aa suk tuk lio cu sikaw, Delhi mei rat lo tam le linh he, phungchim sau, thlacam sau le biaherh chim sau hei ti hrawnghrang cu mipi nih uar a si lem lo caah za rih phot seh mu.

Kan Lai Mino Sining le Thil Hrukaih Ka Hmuh Ning"

By; Salai Tluang Zel

=================================

Mifim, Miruahnak kau, lungthin a picalmi, Chungkhar zohkhenhnak tthami tang i a tthanglianmi le nuncan ziaza a tthami hna cu an thil hrukaih in theih khawh zau an si tiah an ti. A hmunhma, a zawnkhan le thil sining an zoh thiam i, cubantuk hmunhma le thil sining he a tlak ningin thil an i hrukaih tawn ti si. Cubantuk an thil hrukaih ning le an tlonlen ning nih cun ttihzahmi nun neitu ah a chuah hna i upat awktlak nun, zohchun awktlak nun tiah kan ti tawn hna. Lai Mino tampi zong kan ram in kan hung chuak i kan ramnak in a that deuhnak hmun, ram tha deuh kan hun phan. Ram tthat deuhnak hmun kan hung panh bak in, mitampi kan lungthin ah “kan umnak ram ai thleng, thil sining zong ai thleng” timi ruahnak nih hram a hun thlak colh. Cu hram cu a hung tthang ziahmah i, kan rak i chuahpimu kan kokkek nun le kan sining kha cawl kho lo in a hun ttem chin lengmang.

Tikah, mi zeimawzat cu kokek sining kha thi lak in a kan ttem hna i kan kokek sining kha kan philh tiawk tluk dirhmun a phanmi zong kan um. Kan kokkek sining sin in kan tlau, kan holh le kan ca nak in mi phundang ca le holh ah ai lunghmuih deuh zong kan tam cang. Kan nunphung kha zei a si ti hmanh hngal set ti loin miphundang nunphung le thil hrukaih tuah kan mit, kan lungthin a tla deuh cang. Asikhonaloin mi phundang hrukaihmi kan i zalh i an tlonlen ning kan cawng. Laitlang a um lio ah a khup langh hmanh a ngamh lomi nih elzim tiang in bawngbi tawi, skirt tawi i hruk cu zatlang nun pangai ah an ruah cang. Laitlang i ngapih le anthur dinhhang te he zingzaan ai chang tawnmi nih, Rawldawr sangsang le eidin thawthaw kan banh. Kan zaanmang manh ballo tirawl kha kan khuasak hmanh tuaktan loin kan fuh panh. Rawldawr le hmunsang deuh ahcun mi nunsang le ram sang hmun a thudir ko khi kan lo.  

China, japan, Korea, Singapore le Thailand tbk.. hna ahcun cubantuk mi cu tampi hmuh awk an um ko lai. An ram le thilsing nih a pek pin hna ah, khi bantuk in khualai le zatlang ah hmuhmi minung pawl cu mirum, chungkhar lian pipi le mahtawk in ai uah ve mi an si. Cubantuk in India ram khuapi deuh zongah hmuh awk an um len. Cu hna pawl cu anmah Indian pawl hmanh nih, Indian mirum le duhtawk in khuasa khomi ah an ruah hna. Indian a si lomi pawl tucu Kawltluang le India ramnak in ram tha (Rupees nak sang deuh a hmangmi) deuh hmun in a rami an si lai tiah an ruah hna. Cu bantuk hna lak ah, kan nih laimi zong ka van i cawh ve tik kan thilhrukaih le kan tlonlen ning an kan zoh i, “khoika ram i a rami dah a si hnga? Mirum chungkhar a si lai, mah duhtawk in khuasa kho a si lai siloah, fimnak sang a ngeimi a si lai” tiah an kan ruah colh ve. Cu lio i Taxi hmanh hlang kho lo Autaw ricksaw bak kan van hlan, cu hmanh a man ah kan van buai rih.

Khoika Holte sang ah dah a kal lai tiah a hun ruah lio i khuapi chung khuahriang lei kan van chim, cu hmanh ah Address kawl chom hau a van si rih. Cuvial ahcun kan tlonlen ning, kan thilhrukaih le kan sining cu a bingtalet in an hun hmuh cang. An ruahning le kan sining kha a hun i dantuk tik ahcun, khua tampi in a ruahter hna. “Mirum fa zong si dawh a si lo, mifim zong sidawh a si loh, catang sang a ngeimi zong si dawh a si fawn loh. Cuti a si ahcun mizei dah a si hnga” tiah phundangpi in an kan ruah colh. Cubantuk in kan sininglopi le kan dirhmun nih a phak lomi in kan tlonlen le kan i hrukaihmi nih kanmah lawng silo in, kan miphun hawi le kan vun muici a kengmi mihundang zong kha zeirellonak le ttihphannak dirhmun ah a chiah hna. Kan miphun hawi dang an hmuh tik hna zongah, “kha minung bantuk thiamthiam kha si ko lai” tiah zawmhtaihnak le namnehnak lungthin an nei cang.

Cucaah cun khoika hmun ah dah ka um i zeithil hi dah kai hrukaih awk si, zei bantuk hmuhma dah a si ti le zei bantuk miphun dah ka si tihi kan nun he kan tthenter awk a rak si hrimhrim loh. Muslim pawl khi an zumhnak le an nunning ai tthen lo ti tluk an si. Khualak ah nu ni langsar herhuar pi in tlonlen cu, Khifami nih vailamtung cilchak tluk khin an ruah ve. “Khihfami nih elzim tiangin thil i hruk hlah uh” ti cu khoika hmanh ah kan hmu lo nain, biakinn chung hna i elzim tiang bawngbi le skirt ai hrukmi minung cu mi pangai a si lai tiah aho hmanh nih an ruat lai loh. ‘acu bantuk minung cu dahngai a, Nu chimh lo le pa kuangkuah lo, chim hrintu tha a nei lo i a si lai pei” tiah an ruah colh ko lai.

 Khuatlang kan tlonlen lawng si loin heh tiah hman kan i thla rih. IT chan cu ti hna kaw, Facebook, viber, we chat, a dangdan hna zong, ahlei in facebook cu mino a simi 90% nih cun kan neih  dih lai pei. Facebook hman i thil thalo a si ka ti ruam loh iai. Amhabelte. kan nun le kan thil hrukaih(a sexy) mi pawl kha facebbok ah kan hun chiah hna i COMMENT le LIKE an hun pek ah kan i lunghmuih ngai rih. Mi mit kan hlang kan ti i mi mitkem lai tucu ruat loin atu le atu kan va chiah rih. Mi mit cu a va hlannak zawn a um ko sawk lai. Nain i ralrin a hau. Mitthalo pa sin a phak sual ahcun ningcanglo in hmanthlak an tuah i zohchia in an sersiam. Cubantuk in tuahto le siamcu an ral a chia naisai loh. Zeicatiah kan hmnathlak khan kan sining an ngam tuk lai pei.

Mino zei mawtzat (a bik in ram hnihnak a ummi) cu nu le pa um lonak hmun

deuh i khuasa kan si tik ah chimhringtu kan nei lo i duh ning bang tlangtla tu an um ti loh. Cucaah, cu nih cun zalonnak (pumpak in) a kan pek ciammam i mah siarem ning in khuasak le mah diriamh ning in a tlonglengmi kan tam ko. Venghimtu tha kan neih lomi nih ningzahnak a kan phakter i vaivuanhnak hmun kan phan. A donghnak ahcun kanmah tein kan mitthli hmanh kan i hnawt kho ti lo i, khrihfabu, communities le Organization pakhatkhat nih zawnhnawh awktlak tiang dirhmunkan phan.

Cucaah cun nifa kan nunnak le kan tlonlen ning kan hnipuan hruk aih ah hin lungfim kan hau i kan pawngkam thil sining hna hna i a zawn le khan tein hmanthiam le zoh thiam kan hau.

Ref. Hring Nun (mizo)