Hlan Lio Vawlei Mifim Minung Pahra Chimmi Biatawi

Harry S. Truman

1. “Ram ngan pipi hna i an rian cu vawlei cung mipi hramhram in uk  siloin an rian va bawmh tu khi a si deuh”.

2. “Kan i tinhmi cu kanmah chan caah daihnak lawng siloin chan vialte caah daihnak a si hrimhrim awk a si”.

  

John Keats

1. “Aa dawh mi thil cu zungzal in a hmunmi lawmhnak an si”.

2. “A rian a dawmhtu nihcun a rian hnarcheu a lim cang”.

3. “Palhnak pakhat in luat kan i zuamnak ah sualnak dang kan tuah sual tawn”.

Kemal Attaturk

1. “Cawhpolh in a nun mi nih zeitik hmanh ah dohnak an chuahpi bal lo”.

2. “Ramkhel rian ahcun upatnak a umlo”.

3. “Ramkhel rian bantuk asimi lentecelhnak (gambling) zeihmanh a um lo”.

Nikita Khrushchev

1. “Mah le mah i bochannak hi hlawhtlinnak lei kalnak ah a karkhatnak a si”.

2. “Ka caah a nuam bik mi thil cu a hohmanh hngalh lo tein thil tha tuah le cu ka thilttha tuahmi ruah lo piin mi nih an hmuhmi khi a si”.

3. “Logic kan timi hi zeidang si loin biafang hngalhnak khi a si”.

Leonardo Da Vinci

1. “Thir cu hman loin kan um ahcun cirik nih a ei, a luang lomi ti cu a thur i khuasik caan ah a khal; cu ve bantuk cun zeitluk thluak rang hmanh va si law na hman lo ahcun a rawk ko lai”.

2. “Tthanchonak hi nihin caah nawlngeitu a si i thaizing caah hnga ngamnak a si”.

Abraham Lincoln

1. “Midang bawmh duhnak lungthin a ngeimi cu midang kong ceihnak nawl a ngei”.

2. “Caan zeimaw chung cu minung zeimawzet cu na hlenkhawh ko hna lai, cun zeimaw caan ahcun mi vialte zong na hlen khawh ko hna lai, sihmanhsehlaw mi vialte cu a zungzal in na hlen kho hna lai lo”.

3. “Mah le mah i bochannak hi ralthatnak i a muru a si”.

Titus Livius Livy

1. “Midang thatlonak kongceihmi tluk khulrang in khuapi a vel khotu thil zeihmanh a um lo”.

2. “Mi ram dang duhnak cungah a ihngat loin a mah thazang tein a dirmi ram cu luatnak lawmhnak  chungah a ummi ram a si”.

3. “Raltthatnak cu ralkap hna caah upatnak a si”.

4. “Chimpitvansang in kan um lio caan le ruahchannak tlawm te lawng a um lio caan ahcun a ralttha bikmi cawnpiaknak hi a him bikmi asi tawn”.

5. “Mi hlenrawinak hi a thok ahcun ai ralring ngaingai ko nain a donghnak ah a mah le mah ai rawi tawn”.

6. “Thilhmuhtonmi hi mihrut caah nuncawnpiaktu saya a si”.

John Locke

1. “ Zertiannak hi fimnak he ai lo tein ai thuam tungnain aa lo lo tukmi an si”.

2. “Minung lenglangin  kan cawlcanghning hi chunglei kan ruahnak fiang bik in a langhter khotu a si”.

3. “Ruahnak thar paoh hi lunghrinh an si tawn i a caan ahcun a doh zongin doh an si tawn a ruang cu zeidang siloin mizapi nih hman rih lomi an si ruang sawhsawh ah a si”.

Henry Wadsworth Longfellow

1. “Nunning ah siseh, cawlcanghning ah siseh,(style) perhsuaining ah siseh, aa dawh bikmi cu simple tein um hi a si ko”.

2. “Atu timi caan hi cu tlangbawi ai citmi caan siloin thilrit nih ai citmi caan a si”.

3. “Ringawn (music) hi vawlei cung miphun dihlak nih kan i hrawm cio mi holh a si”.

Lucretius

1. “Duhsah tein a tlaknak hmun teah a tla pengmi tidor te hmanh nih a donghnak ahcun lungpi a khuarh khawh ve ko”.

2. “Mi pakhat caah rawl a simi zong midang caah thihsi a si kho ko”.

3. “Ruahnak a ngei lomi mibu hna cu hlennak nih a hruai hna i ruarua rara in lungrethei in an vakvai”.

4. “Rumnak vialte lakah a ngan bikmi rumnak cu ngeimi thil tlawmte he lungsihnangam tein um thiam hi a si; zeicatiah lungthin a hna a ngamnak hmun ahcun duhhleimi thil dang a um bal lo”.

Martin Luther  

1. “Hrokhrol hi vortlang he ai lo; a sau deuhdeuh na  hrilh ah a ngan deuh deuh ve”.

2. “Cauk lianngan paoh hi tuahsernak pakhat an si dih; a lianngan mi tuahsernak paoh hi cauk an si dih”.

Hawikom Serning Dal 3-4 Nak

Dal Thumnak

VAWLEI PI TEI MAW NA DUH DEUH NANGMAH LAWNG KAL DAH?

Khuapau a chuah caan ah nga sio ding in tiva ah ka kal tawn. Khuahmungpa thei (pusa tlai) le cawhnuk khal hi ka duh cemmi a si tawn. Asinain zei ruangah dik nga nih hi tluk a thawmi thil nakin cangcel hi an duh deuh hnga. Nga sio ah ka kalding ahcun, keimah duhmi ruat lo in, nga duhmitu ka ruat. Nga sionak sio ah cun khuahmungpa tlai si lo in cangceltu ka tarh i ka thlak tawn.

Hawi kan komhnak zongah hi ningte hin zei ruangah dah kan hman ko hna lo? Lioyd George zong nih hitining in a hman ruangah pei, a chan lio (Gorvernment of Great Britain chan hrawng ah khan) i mi lianngan pawl an tlak dih hnu tiang a min a daih khawh lo cu. Amah duhmi ruat loin, midang duhning a kawl i mi nih an tlaihchan tuk. Kan duhning lawng hi zei ruangah dah kan chim zungzal ko hnga? Ngakchia bang molhbia a si. Na duh phun ah cun na nuam i na lung a tho ngai. Cucu zungzal na umtu ziaza ding a si ko. Asinain mi nih an in nuamhpi lo i lung an in thawhpi ve lo ti kha va hngal. Nangmah bantuk kan si cio i nangmah bantuk in mah le nuamhpimi, lungthawhnak kan ngei cio. Cu zawn ah cun kan i nuam i kan lung a tho cio ko.

Midang lungthin tei khawhnak le nangmahlei ttang ding in na duh ahcun, na duhning si loin, an duhning tu kawl law ruat ko. Thaizing zongah hihi philh hlah. Mi duhnak na kawl paoh ahcun, nangmahlei ah na hruai khawh ko hna lai. Na fale kuakzuk ngolter na duh hna maw? Aw a ttha, asinain na duhnak lawng cun an ngol kho lai lo. Kuak zuk nih ngandamnak a hrawhning, kuak zuk ruangah amah ca ah a tthat loning le na tthawng lai lo i hawi nih an in tei lai i kan ning a zak lai tiah tthate in chim law a ngol ko lai.

Zingkhat cu R.W. Emarson le a pa nih cawfate a inn ah khumh an duh i, ram a ttam lio ah an hnuh len. Asinain an hnuh deuh paoh ah a chang deuh ve. A ti an ti kho lo. An sinumnu nih a lang in a rak hmuh hna, a rak tlik hnawh hna i a eimi ram cu tlawmpal a lak i eiter pah in a lemte in a lem i thadi lo in a inn ah cun a luh pi. Cu ve bantuk in kan duh phun ah cun kan kal thluahmah ko. Andrew Cernegie cu Scots ngakchia a si. A hmasa ah cun suimilam pakhat ah tamat (pia kul le pianga) lawng hlawh in rian a rak ttuan. A upat tikah cun sing 650 tiang phawtzamhding a ngei i a phawt zong a phawtzamh taktak fawn. Zei ruangah dah hi tluk in a rum hnga? Mah duhning in hramthawk lo in, mi duhning a hlawkzia a rak hngalh hmasa caah a si. Kum li lawng sianginn a kai nain mi chonhbiak a thiam tuk hringhran. Thaizing ah mi zeimaw he nan i hmu lai i na duhning lawng maw na chimpi lai, a duhning dah?

Mi sin ah kan duhning lawng kan va chimpi tawnmi hna hi, ngaih nuam an kan tipiak lem lo nain, an duhmi le an i lawmh phun vun chim ahcun an tuahding hmanh an philh dih tawn ko. New York Hotel pakhat inn khan pakhat cu cawn nakding ah ka hlan tawn. Nikhat cu ruah lopi in a man ka liam tawnnak letthum liamding a si cang tiah an manezar sin in ca ka hmuh. Cawnnak kan tuah tthan lai timi theihternak kan tar cang. Ttiket kan tuah dih cang fawn. Inn hlan man letthum i a karh ahcun ka si kho ve fawn ttung lo. Ka duhning ah cun tlawmpal lawng kai hna seh ti ka duh. Asinain ka duhnak cu manezar duhning a si lo ti kha ka hngalh fawn. An phaisa hmuhnak paoh cu an duhding a si. Manezar zung ah cun ka va kal i, hiti hin ka va chim, “Na ca ka hmuh cu ka lau ngai. Asinain kan mawhchiat lo. Na dirhmun ah ka dirter i manezar na si i phaisa luh tamnak cu na kawlding a si ti ka hngalh ko, na tuahding bak na tuah ko tiah ka ruah. Amahbalte hi ti ruah lo pi in na kaitermi balte hi nan hotel ca ah a ttha deuh hlei hnga maw ti hi i ceihtti ka duh i ka rak leng ka ti.” “A tthatnaklei ah cun laamnak ah mi dangdang nih an hlan lai i phaisa tam deuh a lut kho men ko. Khatlei in kan chim ahcun a man na kai ahcun, ka hlang kho ti lai lo i ka tthial a hau hnga. Cu tikah zanfatin kan pekmi hi na sungh a hau ve lai, cu leng ah hi kan cawnnak ah a rami mi tampi mi zaran cunglei a simi hna nih zanfatin cawn lo in an um ahcun an vaivuan dih lai. Hika ah hin nuamh le laam awk ah rat ding ah tadinca a phunphun ah chuah in phaisa 5000 hmanh dih law hi zatzat minung hi an rat ka zum lo. Cucu nan hotel ca ah a ttha lo deuh kho men, ti hi ka ruahnak a si i nangmah nawl a si ko. Na ruahnak tu thawng rak ka thanh ve te,” ka ti i ka chuah tak.

A thaizing ah ca pakhat ka hmuh i, ka innkhan hlan man cu a let thum si lo in a cheu lawng a rak kai. Henry Ford nih cun, “Hlawhtl innak lam biathli pakhat tal hi a um taktak a si ahcun, mi nih an ruahning i ruahpiak thiam hi a si hrimhrim lai,” a ti. Molh bia zei huaha lo te a lo nain, vun tuah khawh colh ding a lo nain minung zakhat ah 90 nih voi zakhat ah 90 kan philh tawn. Voikhat cu Philadelphia khua ah hrom lei a thiammi sibawi ka va fuh. Ka tthengtthel (tonsil) fah ruangah ka fuh cu a si. A ka zoh hlan ah cun ka min le ka sinak, ka konglam tu a ka hal i tthatthi in a ka zoh duh lo. Ka sin in zeimaw miaknak hmuh duh ah caan a la hmasa. Tlawmpal ka tthut hnu ah ka chuak i voikhat hmanh ka panh ti lo. Ka duhmi le herhmi si lo in amah duhmi lawngte a ruah caah ka lung a fak i ka lawm lo ngaingai. Vawlei hi, hi bantuk minung in kan khat.

Owen D.Yong nih cun hiti hin a chim, “Mi dirhmun ah i dirter thiamnak le an ruahning ding ruahpiak thiamnak a ngeimi hna ca ah cun hmailei kong ah zei hmanh buai ding a um lo,” a ti. Hi cauk na relnak thawng in pakhatkhat na lak khawh ahcun, mi dirhmun ah i dirter i an ruahning le anmah dirhmun in an ruahning ding hngalhthiampi a tthatning hi na lakmi cu si hram seh. Hmailei na nunnak ah hihi a herh taktakmi a si lai.

Hi cattialtu cawnpiaknak ah a tel mi pakhat pa zong a fapa nih rawl ei a duh lo i a der thluahmah. An nupa in an khuaruah a har i an fial, an hro le an velh zongah a ei duh hlei lo. Zeitin dah a ei duh hnga tiah khua an ruat, an vun ruah taktak ah cun a rak har lo. An saikel kethum ngeimi cit in an tualpar i tliklek cu nuam a ti phun le a duhmi a rak si. Asinain an sang i ngakchia a mah nak in a ngan deuh mi le a sual ngai mi nih hnahnawhnak a rak pek tawn i a duhning in tualpar ah a nuamh khawh lo ruang ah a rak si. A pa nih cun, “Pate tthate in rawl ei law na ei khim in saikel na cit lai i ngakchia sual pa nih hna an hnawh nakhnga lo kan umpi lai, rawl na ei duh lo ahcun na tthang kho lai lo i misual pa kha na tei

kho lai lo. Tampi in ei law na tthang zokzok lai i na tei khawh lai,” a vun ti cu a ei thluahmah i, a thawt lem lo zongah aa hnek i duhsah in a ei ka a thaw tthan ve ko. Fial lengmang hau lo in tam pipi a ei peng cang,” tiah a chim.

Kanmah duh phun ah cun huam lo zong kan ngei lo i kanmah mintthatnak a si ahcun zei thil

paoh kan huam i kanmah ti hi kan tlaihchan tuk cio hna. William Winter zong nih, “Keimah nih ka ti khawh ve ti i uanthlarnak hi minung nunning le ziaza ah aa phum chihmi a si,” a rak ti. Zei ruangah hawikomhnak le pawcawmnak zongah hi ning hin kan hman ko hnga lo. Ruahnak tthattha kan ngeih zongah ‘KA’ ruahnak si lo in ‘AMAH’ ruahnak a si deuh ti ding a si ko. Cun a ruahnak cu tlamtlinh a duh lai i nang cu a bawmtu lawng na si lai. Hihi philh hlah: mi thinlung ah duhnak a tuh khotu nih cun vawlei hi a kutpha ah a chiah i cu bantukin a tuh ve kho lomi cu a mahte lawng umhar in a kal tawn.

Dal Linak

HIHI TUAH LAW KHUAZEI PAOH AH NA ZA A LONG LAI

Hawikomh le mi chonhbiak thiam duh ah zei ruangah dah hi cauk hi na rel? Vawleicung mi lungthin tei kho bik a simi sinin na cawn ko lo? Amah cu aho dah asi? Thaizing ah tualpar ah na ton khawh men, nan i ton hlan lam hnihkhat ah a mei a thin lai i vun au in dirter law an tlaihchanning le lawmhnak langhter in an dirpiak lai i chetlaw tiah liah an timh ko lai. Hi ti a tuahmi pinlei ah lungdang hnabeiseinak phun a ngei ve lo. Uico nih rianttuan bak lo in a paw a cawm tawn ti na hngal maw? A pi le pu a tlaihchan tuk hna ruangah an eimi bantuk in a thawmi an pek ve lengmang.

Kan ngakchiat lio ah ka pa nih uico fa te a rak ka cawkpiak i ka rak duh tuk. Ka lennak in ka ttin tik paoh ah a ka don tawn. A ka hmuh le cangka a rak tli i a mei a thin i ka velchum ah a tli tawn. A ka hmuh cun aa lawm taktak ti hi a mithmai ah a langhter. Kum nga tluk kan i zohkhenh hnu ah cun ka hawi ttha bik ah a hung cang i amah tel lo cun umtu awk ka hngalh lo tiang in ka ngeihmi ah a chuah. Tippy tiah ka auh tawn i Tippy lo cun nun hi tlam a tling lo bantuk a si. Voikhat cu ka pawng lam thum hrawng i a bawh lio ah ttek nih thi lak in a tlak. Ka ngeihchiatning cu chim awk ttha lo a si. Tippy thih cu ka ngakchiat lio nuamhnak vialte a kalpi dih ti awk a si. “Tippy, sianginn na kai bal lo, lungthinlei cawnnak sianghleirun zong na lam bal lo, a sinain mi na tei kho tuk. Cawn hrimhrim na hau ve lo,” ka ti i ka rak ttap.

Midang zawnruahnak thinlung taktak kan ngeih ahcun, mi nih kan zohcho hna seh timi thinlung ngei bu in kum hnih chung hawi kan serminak tam thla hnih chung ah kan ser khawh lai. Mi nih anmah zawn hi an rak i ruat cio, nang le kei hi cu zei pipa ah an kan ruat ve lo. Zing le chun le zan zeitik paoh ah anmah zawn lawng an ruat, midang zawn an ruat ve lo. New York ttelefawn kampani zong nih mi an i chawnhnak i an hman cemmi biafang hngalh khawh an i zuam i an i chonh mi 500 ah ‘KA’ ti hi 3990 an chim manh. KA, KA, KA.. ti hi chim a nuam taktakmi si dawh a si.

Hawi he a bu in hman nan i thlakmi na zoh bal maw? Aho dah na zoh hmasa i na kawl tawn. Mi nih ka zawn an ruah ngai tiah na ruat maw? Anmah zuknak in na zuk zoh hmasa a duhtu pa zeizat dah an um? An zawn na ruah hmasa hna lo ahcun aho nih dah na zawn an in ruah lai tiah na ruah? Hihi philh hlah. Kanmah zawn lawng kan i ruah i mi nih ka zawn ruat hna seh kan ti ttung ahcun ruahnak leng in kan hlawh a cham lai. Cu bantuk in hawittha taktak kan ser kho lai lo. Hawi`ha timi cu, cu bantuk in ser phung a si lo.

Napoleon zong nih hi ning in mi tei a rak timh tawn. A nih zong a hlawh a rak cham cikcek ve. A hawittha ngeihchun Josephene he a hnu bik an i hmuh lio ah, “Josephene, hi vawlei ahhin mi vanttha bik i ruah ka si tawn; sihmansehlaw a tu ah cun nangmah ti lo cu midang zumhngam mi ka ngei hna lo,”tiah a rak ti . Cu zong cu a zum taktak ngai hnga maw tiah tuanbia hlathlaitu (historian) hna lak ah an i hal bikmi a si.

Voikhat cu New York University ah tuanbia tawi ttial cawnnak i ka tel ve lio ah, Collier Editor a thiam taktak mi nih a kan cawnpiak, “Nifatin ka cabuai ah tuanbia tawi chuahding in an rak kuatmi a hung phan tawn. Tlawmpal duahmah ka vun rel hna i a ttialtupa nih midang thil tuahnak ah a lawmh le lawmh lo ka hngalh khawh ko. Midang thil tinak ah a lawmmi a si lo ahcun a tuanbia ttialmi cu rel nuam an ti bal lo,” tiah a kan chimh. A kan forh bikmi cu tuanbia ngaih nuam taktakmi `ial khawhding ahcun, mi ca ah i peknak le mi zawnruahnak taktak thinlung ngeih cu a si. Tuanbia `ialnak lawng ah si lo in pawcawmnak le hawikomhnak zong ah a si ko lai.

Mitleh thiam minthang Howard Thurston he New York khualai ah kan i tong i kan i kom. Mitleh a chuahmi cu minung ting 600 renglo nih an zoh cang, a phaisa miakmi lawng hmanh sing 20 a si cang. Zei ruangah dah hi tluk hin na hlawh a tlinnak a si ka ti. A cawnnak cu chimtlak a um lo, sianginn a kai bak lomi caw rawl peknak hna ah a riak tawn, thilri phormi tlanglawng hoi hna ah aa cit ve tawn, tlanglawng lamkam ah catarmi pawl awng in a bih i a rel tawn mi a si ko. Sihmanhsehlaw a min a thang tuk ko fawn. Mitleh cu mi nakin a thiam hlei maw? Naisai amah tluk thiam le amah nak thiam an tampi ko.

Asinain mi nih an tluk lonak lam pahnih a ngei. Pakhatnak ah a thil tuahmi ah aa biatak tuk, a thinlung le a ruahnak dihlak a hman. A tthutdir, a holhning le a hlasak a cawlcanghning a sawhsawh a si lo. Aa biatak dih. A thlarau tiang in a hman dih. Cu pin ah mi zawnruahnak a ngei tuk i mi upat a thiam tuk. Cun a thiltuah zoh duh ah a ra mi hna cu zeirel lo in a um hrimhrim hna lo i, “Hi vialte minung hi keimah ruangah a rami le a ka zohding bak i a ra mi an si, ka pawcawmnak a ka tuahpiaktu an si caah, a ttha kho bik le ka si khawh chung in ka zuam awk a si,” tiah a lungthin ah a ummi lenglang in a hun chim tik zong ah a biatakning hi a fiang tuk.

Theodore Roosevelt minthannak bik zong hi mi a upat thiam ruangah a si. A sin ah rian a ttuanmi hna an zawn a ruah hna. A niam bik tiang in. An inn pawngkam aa chawh ah aw thang in ‘nan dam hna maw’ tiah va ti kha a nautat lo an ti. A niam bik hmunphiaktu tiang an kut a tlaih hna i an minte in a auh khawh dih hna. University minthang taktak a si mi Harvard ah President hlawhtling taktak a si mi Dr.Charles W. Eliot zong hi mi niam bik hna kong tiang i a teltum huammi a si an ti. Voikhat zong siangngakchia pakhat nih college phaisa 50 a cawimi phaisa a pek hnu kal aa timh ah a auh i a rawl chuanning vialte a hal dih. Dr. Eliot nih cun amah zong sianginn a kai lio ah ka rak si ve a ti. Meh tuah a thiamning le rawl chuanning, meh phun dangdang cawh i chuante hna a chimh. College ngakchia si lio harnak cu a theihthiam piak tuk an ti. Cu bantuk minung cu tlaihchan lo awk an ttha hnga maw? Minung a si mi paoh hi kan i lo dih ko. A kan zohchotu a tlaihchan lomi kan um lo.

German Siangpahrang Kaiser zong kha voikhat cu a ram mi hna nih an huat tuk i thlehbauh dih an duh. Cu tikah humhim duh ah Holland ram ah zam a hau ai. Asinain mino pakhat nih a tlaihchan ngaingai i ca a kuat. Kaiser nih cun ca a hmuh cun aa lawm tuk hringhran i a sinah rak tlawng ding in a cah. A nu he an va tlawng i a nu cu Kaiser nih nupi ah a tthit ti a si. Mi hi hawi ah ser kan duh hna ahcun an herhbaunak tuahpiak ding in i pe usihlaw kan caan, kan thiamnak le ruahnak kan sian ahcun san a tlai ngai. Prince of Wales zong South America ram ah tlawng dingin an sawm i a tlawn hlan ah an holh hmanmi Spanish holh cu a cawn len ta. A va tlawn tikah anmah holh in bia a chim i an rak tlaihchan tuk colh ko. Kum zeimawzat cu ka hawi le chuahcam hi ka hngalh tawn, an chuahcam ah cun chuahcam lawmhpinak card maw thil pakhatkhat hi ka kuat tawn hna. San a tlai taktak. Voi tampi cu keimah lawng an chuahcam hngalhpitu ka si tawn, lawmh lo awk a ttha tawn lo.

Hawisernak ah cun hmurka ttha le hmurka nem hi i sum hna hlah usih. Hmurka thlum lawng hmanh nih tampi a kan bawmh. New York i ttelefawn kampani nih an zung ah a ttuan mi hna cu, “Good morning, zei dah kan tuahpiak khawh lai?” ti mi biafang kha thlum-al ngai i chim khoding in an cawnpiak hna. New York i bank pakhat ah a ttuan mi Cherles Walter cu a pule nih thawngpang la ding in an fial i kampani pakhat president va tong ding in a thawh i a va lut. Cu president nih cun rak lut tuah, ka fapa ca ah Tiket tthing kan khawmhsuat i kan cazi pawl nih an hmu kho lo a rak ti.

 An biaruahning Walter nih a chim tthanmi cu; “President sinah ka thil duhmi cu ka vun chim i hngalh ka duhmi bia cu ka vun hal. Asinain tthatthi in a ka chim duh lo bia dang pipi a chimter i chim dengdeng phun lawng khin a um. Ka lung a dong i ka chuah tak. Ka ttin pah ah thil philhmi ka ngeih ka hun hngalh. A fapa ca ah Ttiket hlun an duh i tuzing ah an hmu kho lo. Cucu kan zung rian a ttuan mi hna nih tampi an chiah sawhsawh ko ti ka hngalh. A thaizing zanlei ah Ttiket hlun cu tampi ka ken i ka va leng `han. Ka thil duh chim hmasa lo in ka thil kenmi cu ka vun chuah i aa lawm ngaingai. Cucu phehthuh awk ttha lo in a mui ah a cuang. Ram dangdang ttiket dawhdawh cu a zoh hna i a fapa nih a duh laining, a lawmh laining le an rak ngeih bal ve tawn ti cu biaka thaw ngai in a chim. Cu hnu ah ka hngalh duhmi vialte cu hal hmanh hau lo in a ka chimh dih. Suimilam pahnih chung cat lo in a chim. Mi duhnak kawl hmasa hi a hlawk ttheu tawn.

Philadelphia ah mi pakhat C.M Kapel cu lungmeihol zuartu a si i a lungmeihol cu a pawng i cincik sernak ah va zuar a timh tawn; a sinain an cawkpiak bal lo. Hmundang lamhlapi ah an cawk tawn. Inn pawngah a tortor i chiahmi tu caw lo in hmundang tu ah an cawkmi a ruang a hngal kho lo i a khuaruah a har. Kapel hi kan cawnnak ah a rak kai ve i biachim ding in kan vun sawm ah cun, cincik a tthat lonak le a herh loning, ram ca ah hnahnok men a si ti hi a chim. A rak hua tuk ti cu ka hngalh. Cu tikah zeitin dah ka tuah lai ti ka ruat.

Bia-alnak kan ngei lai i kan biatlang cu cincik hi kan miphun ca ah a ttha ti a si lai. A chimtu dingah Capel a si lai i a altu ding ah midang. Cu bantuk i bia-alnak a si tikah cun chim thiam an duh i ttan laknak an kawl len. Cincik tthatnak le kan ram ca ah a tthathnemnak le a tthatning cu hngalh a herh cang. A hngaltu bik cu a innpa te i cincik sernak manezer kha a si. A sinah a va leng i bia-al ah aa tel ding ka si i tiah chimding vialte cu a hal. Bia-alnak ah teitu si a duhnak kong kha a chimh tikah manezar zong aa lawm i a hngalhmi vialte a chimh dih lengah a kut tang ah a ttuan mi a auh hna i cu bantuk alnak ah mi nih an chimmi tiang a kherhlaiter dih hna.

 A lung a tho ngaingai. Kapel zong nih cun cu bantuk a chimding ankawlnak ah cincik a tthatnak le a biapitnak cu a hmuh phah ve. Amah hrimhrim zong nih bia-alnak ah teitu si duhnak men si lo in a herh tuk. A rak herh hrimhrim tiah a ti phah ve cang. Manezar sinin a chuah lai ah manezar nih teinak hmu hrimhrim dingin le a phi chuak rak theihter ve ding in a cah. Cu hlei ah, “Atu tthalpi donghlei ah hin rak ra law na lungmeihol tampi cawk kan duh lai,” a ti chap. Cu hnu cun cu cincik sertu hna cu a lungmeihol caw tam cem an hung si. Amah thiamnak in kum zeimawzat a hlawhchamhnak cu suimilam pahnih hmanh tling lo ah a hlawhtling tthan cang.

Maw unau Kapel, thil thar a si lo aw, Jesuh chuah hlan kum zakhat lio ah khan Rome ram hla phuah thiam Pulius Syrus nih, “Mi nih kan duhmi an kan duhpiak ahcun an duhmi kan duhpiak ve tawn hna,” a rak ti diam cang. Anmah tlaihchan hmasa hna.

Note: Pu Kio Luai nih "Hawikom Serning" a tialmi cauk chungta lakmi a si..

HAWIKOM SERNING DAL (1)NAK le DAL (2) NAK

HAWIKOM SERNING

Dal Khatnak

ZEIRUANG AH DAH HI CA HI KA TTIAL?

Dale Carnegie

A liamcia kum 35 lio ah khan America ram ah cauk a phunphun in ttialmi singhnih leng an chuah i a tam deuh cu reltlak lo tluk in a ttha lomi an si. Achuahnak man hmanh a hluh lomi an si hna. Cauk chuahtu pakhat zong nih kum 75 ka tuan chung ah kan cauk chuahmi uk 8 ah uk 7 cu chuahman a hluh lomi an si a ti. Cu bantuk thil sining lakah kei celngel nih cauk dang ka ttial duh hnga maw? Ttialning law mi nih an rel duh hnga maw? Ka ttial hlan ah fakpi in ka ruat ta hmasa. Hi cauk ka ttialnak a ruang le ka ttialning ka chim lai caah Lowell Thomas chim ciami kha zeimawzat chim tthan a hau lai.

1912 kum ah khan chawlet mi le rian ngan pipi a ttuantu hna caah New York ah course (cawnnak) ka hun i, a hramthawk ah cun upa ca ah mipi hmai biachimning lawng cawnpiak ka timh. Kan vun tuah taktak tikah cun biachim thiamnak lawng si lo in nifatin kan kawmh tawn mi hna midang he i pehtlaihning le mipi hmaiah cawlcanghning hi an herh i cawnpiak hrimhrim a herh in ka hngal. Keimah hrimhrim zong nih cu bantuk cawn a herhning cu ka fiang chin lengmang, a liamciami ka caan ka vun cuanh tikah voi zeimawzat ka hlawh a rak cham bal cang. Ka rak theih palh lengmang tawn. Hi bantuk cauk hi kha hlan kum 20 lio ah khan nifatin rel awk rak um cang sehlaw a va ttha lai dah, tiah ka ruat.

Midang he i chonh biak le i pehtlaihnak hi na ca ah thil har le i buaipi awk a si hrimhrim ti hi na hngalh ka zumh ko. Phaisa kawl in ei-din hmuh a tim mi na si ahcun, cucu a hman chinchin lai. Innchungkhar ah nu bik dirhmun na dir zong ah, hihi na ca ah a herh taktakmi a si tthiamtthiam ko i zungthiam in eidin kawl le engineer lei ca zongah a herh chinchin. Dale Carnegie Institute nih hlathlainak a tuahmi chung ah chingchiah awk tlak bia roling pakhat cu seh lei thiamnak in paw aa cawm mi lak hmanh ah hin an seh thiamnak ruang hrimhrim ah mi hlawhtling mirum le milian ah a sermi cu zakhat ah 15 lawng an si i a hlawh a tling mi zatuak ah 85% cu mi komhning, hawi komhning, mi chonhbiak an thiam ruang ah dirhmun sang ah a kai mi an si.

Kum zeimawzat cu Philadephia khua ah a ummi engineer club le New York khua ah a ummi electrical engineer pawl ca ah course (cawnnak) ka hunmi ah mi 1500 reng lo an rak ra. An ratnak a ruang bik an chim tawnmi cu an rian ttuannak ah an bawi le a sang ah a kai mi hna paohpaoh cu engineer lei ah an thiam hlei ruangah a si lo timi an hngalh ruangah a si. Tc. ah, mechanic, engineer, accountant le architect te pawl cu zarhkhat ah phaisa 75 hrawng hlawh in ttuanter ding an tam liangluang ko. Engineer lei rian a thiam mi si hlei ah hawikomhning a thiam i mi `hithruai a thiammi si cu, an bawi tthutdan a sang lo kho lo.

Mirum minthang D. Rockefeller zong nih a chan cingling ah khan, “Mi komhning thiamnak hi mutthai le khawfi bantuk in a cawk in cawk khawh a si,” tiah a hawipa Matthew Brush a rak chimh. Amah tthiamtthiam nih,“Thildang vialte nakin hawiserning thiamnak le mi tei khawhnak hi a man fak deuhpi in ka pek ngam,” a rak ti. Hi tluk thil sung kan herhmi, mi zei paoh nih kan herh tukmi hi, aho hmanh nih cauk in an chuah lo ruangah ka course ah a rak kai mi hna cawn awk ah keimah nih ka vun `ialnak a ruang cu a si.

Vun rel law, na duh ve ngai lai dah tiah ka ruah. Hi he pehtlai in biachimnak cauk ttial nakding ca ah ka hngalhmi le ka hmuhmi paohpaoh cu ka rel dih. A ka bawmtu dingah mithiam pakhat ka sawm i amah nih caruuk (library) ah a kawl, rel hrelhmi bia ttha a um sual lai ti phan ah tadinca a phunphun a leh thal hna, mi minthang hna konglam an ttialnak tam lakte kan rel; Julia Kaisar in Thomas Edison tiang mi konglam rel lomi kan ngei lo ti tluk a si. Theodore Roosevelt kong lawng an ttialnak hmanh uk 100 leng a um ti kan hngalh phah.

Mi minthang cheukhat cu anmah thengte he hmaitonh in  biaruahnak kan va ngei kho i mi an tei khawhnak biathli cu hngalh hrimhrim ding in kan i zuam. Cu kan thil hmuhtonmi cu fonh in cauk in kan tuah i a hmasa ah cun atu nak hme hi a si. Asinain kan chap, kan chap thliahmah hnu ah atu bantuk in a hung chuak kho. Ka cawnpiak tawnmi hna cu hi cauk chimning le ka cawnpiak hna ningte in va tuah colh i va hman colhding in ka ti tawn hna. An va hman i a theipar an hmuhtonmi kha kan cawnnak hmun ah an rak chim tthan i an hlawkning cu! An herh tukmi le an chambau tuk tiah an ruahmi vun cawn i vun hman colh cu a rak tthahnem tuk ko. Lung a tho hringhran ko. Kan lu a fah tuk i sitlang vun ei i a dam colh bantuk khi a si.

Hi cauk hi cu bantuk in cawnnak, zohchunhnak le a hlawkning hmuhtonmi chung in ka ttialmi a si. Nutling le patling thong tampi nih an hmuhtonmi chung in a rak chuakmi an si. Mah ruahnak le zumhnak menmen in ttialmi a si lo. Mi kong ttialmi vialte zong hi a hmanmi lawngte an si. An min le an umnak ttial khawh an si. Asinain cauk a chah phah tuk lai hlei ah a cheu nih an min langhter an duh lem lo caah ka ttial lonak a si. Kan tuahning cu hi ti phun deuh hin a si. Mi he i hawikomhnak kong ah a ttha tiah kan ti mi paoh cu ca in kan ttial i cucu a cawngmi hna nih an va hman colh tawn. Kan tuah sawhsawh lo. Hmancolh awk ah a tthami le a tthahnem ding ah kan ruahmi lawng kan tuah tawn. San a tlaihning le a hlawkning cu a mak tuk; mitlet bantuk a si. Mi tampi ziaza le umtu hoiher a thlen colh, a nuam bal lo mi, mi tam pi nih an i nuamh pi. Tc. vun chim usih law:-

Nikum ah khan rianttuantu minung 314 a ngeimi mirum taktak cu ka cawnpiaknak ah a ra ve. A kut tang ah a ttuan mi hna cu a hrocer hna, a sik hna i aw hranghrang a chuah tawn. Ka kut tang nan si hei ti phun khi a langhter zungzal. A rianttuantu hna sinah zeitik hmanh ah biathlum a chim kho bal lo. Kan cawnnak ah a rat hnu cun, a kut tang pawl a chonh biakning a thlen, an sinah a va kal caan ah an kut a tlaih hna, a chonh hna, an harnak a hal hna, “an palh le an tuah sual ah a mawhchiat hna lo i nan ti sualmi a si” a ti cang hna. Cu thok cun a rianttuantu hna nih an zohning a dang diam ai. A nuam an ti i an rianttuannak zongah hma a kal deuh ngaingai cang. Ral dirh in a dirh mi 314 kha a hawikom ttha ah a ser dih hna. Cu hlan ah cun ka rianttuantu sinah ka kal ah ka kut an ka tlai bal lo, a zoh hmanh an ka zoh duh lo i an kun lo le ka dang an zoh . Atu ah cun ka hawile an si dih cang, ka kal paoh ah hmunphiaktu tiangnih ka kut a ka tlaih, an ka zoh dih tawn tiah amah nih a chim.

Atu ahcun hi pa nih hin phaisa tam deuh a hmuhnak cang. Cu nakin a biapi deuhmi le lunglawmh awk a simi cu, amah thinlung le a innchungkhar i lawmhnak a tluntermi a si. A rianttuantu nih lawmhnak an hmuh fawn. Amah bantuk hi mi tampi kan um. Sehlei ah a ttuanmi upa pakhat zong nih kan cawnnak ah aa tel ruangah le cauk ning in a hman ruangah a phaisa lut kum tin 5000 renglo in a karh a ti. Philadelphia Gas kampani ah a ttuan mi an upa pakhat zong a tanglei pawl tthithruai a thiam lo tuk ruang le a lungngan tuk ruangah phuah an timh. A lung rawk tuk i kan cawnnak ah i tel ding in a rak i pe ve, a tthathnempi tuk hringhran. A rian in an phuah lo hlei ah hlawh tamdeuhnak rian ah an kai ter.

Hi cawnnak kan vun tuah hi lunglawmhawk ngaingai a si. Rawl dumttinak hmun zeimawzat ah, nutung tampi nih ka kut an ka tlaih, an vale ka cawnpiaknak i an rak kai ruangah an innchungkhar an i nuamhnak an ka chimh ah lawmhnak bia chim hi a ngol in an ngol kho lo. Patung tampi zong nih an tthathnempinak chim hi an i ngeih tuk, an khuaruah zong a har, ‘Hmaizarh ah ripawt pekding’ ka timi hna zong hi zarhpini nih a dan caah a rau lai an ti, chim an i ngaih tuk ruangah telefawn hoi hna in an rak chim tawn, pakhat pa zong aa lawmhtuknak kong a hawipa a inn ah a rak leng mi sinah deilei sml. pathum tiang a lunglawmh nak a chimh, a hawipa ttin hnu zongah a lawmhtuknak ah a hngilh kho hlei lo.

Cu tluk lawmmam cu mi lungkhatphor an si lai tiah na ruat hna ma? Nemmam! Mithiamsang, ramdang sianghleiruun ah dikari hmanh pahnih a lami, vawleicung holhpi hmanh pathum a thiammi dakaw an si cuh! Hih, hi ‘Dal’ ka ttial lio zongah cakuat pakhat ka hmuh, German ram i ralkap bawi nganpi, ka cawnpiaknak ah a rak kai cang mi nih, a cawnmi a tthathnempinak lawmhnak bia a si. Sianghleiruun minthang bik pawl a simi Harvard in a dih mi hmanh nih, “Sianghleiruun ah kum li ka cawnmi nakin hi ka cawnnak i thlathum ka cawnmi hi ka tthathnempi deuh,” a ti ngam. A chim uar deuh bia zong a si kho men. Princeton University ah President a ttuan tawn mi Dr. John G. Hibben nih cun,“Thiamnak kan timi hi kan nun lamthluan kan zulh thluahmahnak ah thiamte in a kan hruai khotu theihnak le thiamnak a si,”a rak ti .

Hi cauk dalkhat in dalthum tiang na rel dih tikah na tthanchonak le i thlennak a um bak lo ahcun, nang na ca ah cun hi ca ka ttialmi hi ka hlawh a tling lo. Aa ka chuah sual tiah ka ruah hnga. Aw, a si ah cun cauk tampi ah biahmaitthi a sau tuk tawn bantuk in, kan nih zong kan bia a tam deuh cang. Asinak taktak ah luh hnawh cang u sih. Dal hnihnak kau colh..

Dal Hnihnak

THIAM NGAI IN MI CHONHBIAKNING BIATHLI

Mi hi zeimaw thil tuahter duh law, zeitin dah na tuahter hna hnga? Thil tuahter khawhnak lam pakhat lawng a um. Cucu zei dah a si ruat tuah. Lam a um chun cu tuah duhnak ngeihter a si. Lam dang a um lo. Meithal he na tinh ahcun mi zeimaw cu na duhmi paoh na tuahter khawh ko hna lai, na kut tang ah a ttuan mi cu a thlahlawh kan tlawmter lai tiah na tlerh ahcun na duhning in na ttuanter khawh ko lai. Ngakchia cu velh le hrem ding in na tlerh ahcun ti than na fial khawh ko lai. Asinain hi bantuk hnekchom in tuahter cu a ttha lo. Theipar tthalo a chuak kho i cu bantuk theipar cu a chuah lengluang cang.

Kan duh phun a si ahcun zei paohte hi kan tuah duh tawn ko. Cu a si lo le kan duhmi kan ngeih khawh nakding a si ahcun, zei paoh kan tuah duh tawn. Zei dah ka duhmi phun cu a si? Zei dah ka herh, zeiruang thengte ah dah thil hi tuah tawn ka si? Vawleicung thinlunglei sibawi thiam bik lakah a telmi Vienna khua i Dr. Sigmund Freud nih cun, “Thil kan tuahmi paohpaoh hi a ruang pahnih lawng a um, taksa diriamhnak, nu le pa sinak (sex) le minthang mi le ttihzah mi si duh ruang,” tiah a chim. USA mifim Prof. William Dewey nih cun, “Taksa diriamhnak duh ruang le upatmi si duh ruang,”tiah a chim ve. An ruahnak aa khat ngai. An bia hmanmi a dang deuh ti bia tu a si.

Mi zeipaoh nih kan duhmi ngandamnak, eidin awk, chawva, phaisa nih a cawk khawhmi thilri, kan chungkhar nun nuamhnak le a dangdang hna hi zeimawzat cu kan ngeih khawh i kan ngeih fawn ko hna. Thil pakhat balte cu zeitik hmanh ah zalak in kan ngeih lo ding le kan hmuh lo ding a um. Cucu Dr. Freud nih “Minthan le lianhngannak a si,” a ti i Dr. Dewey nih “ Ttihzah upat mi si duhnak,”a ti ve . Abraham Lincoln zong nih a cakuat ah, “Mikip nih fak an duh cio,” tiah a ttial ve. Hihi aho dah lih a ti kho in, ka si lo a ti ngam lai.

William James nih cun, “Mi nih lawmh cukmak mi le fak mi si duhnak hi minung ziaza ah aa phum chihmi a si e,”a ti. A biafang hmanmi ‘fakmi si duhnak’ timi hi a sining taktak ah cun ‘duh cukmak, a hawt in hawt, a hiar in hiarnak’ kan ngeihmi a chim duhmi cu a si. Mi nih kan fak hna seh, kan zohcho hna seh ti hi kan duh cukmak i a hawt in kan hawt hi a si. Mi sinah hi an duh cukmak, a hawt i an hawtmi a pe kho mi nih cun vawlei hi a kutphah ah a chiah i, a ca ah zei hmanh a harmi a um lo. Minung le saram kan i dannak bik cu mah le mah i cawisan kan duhnak hi a si. Tc. vun chim usih law; kan ngakchiat lio Missouri i kan um lio ah, sattil a phunphun kan zuat hna, zeimaw sattil celh zuamnak phun ah khin kapa nih kan sattil lakah a ttha bik a zuamter ve. Kumfatin ti-awk in lawmman a hmuh. Cu lawmman a hmuhmi cu puan saupi ah hin a benh hna i, upat awk tlak deuh mi hna an kan len paoh ah a chuah. Khatlei in a ka tlaihter i kan samh tawn. Kan sattil nih cun an lawmman hmuhmi cu zei ah an rel ve lo. Asinain ka pa nih cun a upat tuk. Cu lawmman nih cun dirhmun ttha ah a dirter ve ruangah ka pa cu upat a co ve.

Mi hmasa hna nih khan minthannak le mi lianngan si duhnak hi rak ngei hna hlah sehlaw, saram bantuk in kan um lai i tthanchonak kan ngei bak hnga lo. Mi lianngan si duhnak thinlung ngan tuk a ngeih ruangah pei ca thiam lo le mi sifak nih a phaisa ngeih chun in cauk i cawk in a cawn lengmangmi kha a min na vun hngal kho ma? Abraham Lincoln a si. Mah hi ‘mi lianngan’si duhnak nih hin pei Charles Dickens zong a duai kho ti lo ding cauk a ttialter cu. Cu tthiamtthiam nih cun pei Rockefeller zong hmancawk lo phaisa a ngeihter cu!

Hi tthiamtthiam hi pei a si cu! Nan khua ah inn tthattha a saktertu hna kha, an um cawk lo ding tiang inn nganngan le inn dawhdawh, minthannak tlak a simi inn a satu hna le a ngeitu hna nih a hlanman hmuh leng ah minthannak an duhchih ruangah an sakmi an si kha. Cu lawng a si lo. Mi lonh duhnak ruangah pei, thilpuan chuak tharthar a tthitning dawh bik in thitmi thengte a hrukter hna cu. Cu tthiamtthiam cu a si, na fale cathiamnak kong le caminpuai ah pakhatnak an sinak kong cil pet cukmak in an chimtertu kha a si

cuh!

Hi mi lianngan si duh ruangah hin pei mino tampi misual ah a ser hna; damiah, mithah hmang ah a canter hna cu. New York khuapi i Palik bawi (Police Commisssioner), E..P Muhooney nih,“Misual kan tlaihmi lakah a tam bikmi pawl cu i uangthlar taktak in minthan a duh taktakmi an si, an kan hal hmasa bikmi cu mi ralttha le mi minthang bantuk in tadinca ah an konglam langhter a si. Mi minthang bantuk in tlaih mi si cu an thil duh bik mi a si,” a ti. Misual hna lawng an si lo. Mittha le mifim ah a ruat mi nang le kei zong hi kan si ve ko.

Zeitilei in dah minthan kan duh ti bel cu kan i khat dih lo. Hi kong ah cun mi zei paoh kan i dang hna. Mi lianngan kan ti mi le minthan tlak tiah kan ruah mi aa dang cio. Rockefeller nih cun mi lianngan aa tinak langhternak ah zeitik hmanh ah a hmuh lo dingmi Tuluk mi hna zohkhenh nakding ah Peking khua ah sizung nganpi a sakter hna. Misual minthang Dillinger cu nihsawh men ding a si lo, mi lianngan pakhat a sinak cu mi thil a firnak le mi a thah nakin a langhter  ve ko. Palik nih tlaih ding ah an kulh hmanh ah naisai lo! keimah Dillinger ka si hih! tiah a au, mi zapi ca ah ttihnung bik ‘number one’ si cu a ning a zak naisai lo. Cu bantuk dirhmun in an min an langhter ve lai cu mu.

A si ko. Rockefeller he cun mi lianngan, mi hngalh le minthang si an duhnak ahcun an i khat ko. An langhter duhning balte a khat lo. Hi bantuk thawngpang hi vawlei tuanbia ah a khat ko. American President hmasa bik George Washington zong kha, thil ti kho ti i auh cu a lawm tuk an ti. America ram a rak hmu hmasa tu Columbus zong kha upat thangtthat lawmhnak laksawng an pek lai ah khan ‘Rili uktu le India ram siangpahrang aiawh in ram uktu bawi (viceroy)’ timi min ngeitu si a hal hmasa hna an ti.

Russia ram siangpahrang Catharin bawinu zong nih khan, ca an kuatmi bawm ah, ‘Siangpahrang bawinu Catharine’ tiah aa ttial lomi cu a ong duh lo an ti fawn cuh! Abraham Lincoln nupi zong nih khan, a pawng ah a tthu mi ralbawi (general) nupi a sik i , “Rak tthu ve, kan ti hlan ah na tthu ngam ko ee,”a ti an ti rih. America ram mirum, millionaire John Williams zong nih nichuah chaklei ram donghnak ah a ummi Antar ctic rilipi donghnak tiang kal dih dingin Admiral Byrd cu amah ngeihchiah dih in a fial. Ngeihchiah phaisa tampi a dih ding a sinain a herhmi paoh cu thawh dih a duh ko. Zeiruang ah dah a si hnga? Byrd nih a va hmuhmi tlang minthang bik cu amah min JOHN WILLIAMS TLANG tiah min sak ding a si ruangah a si.  

Victor Hogo, French mi minthang zong nih laksawng a duh bik a thimmi cu, Paris khuapi cu amah min cawi in thlen i, HOGO CITY tiah ti a si. Shakespeare hmanh kha hi bantuk hi a si ve ko. Mi cheukhat cu mi poimawh si an duh ttung, mi upat mi an si kho ttung lo i cu tikah an zaw. An zawt ruangah an vale nih maw, sibawi le si sazamah nih an conghhramh hnanak kha an i duh tuk tawn. Mi cheukhat hna cu mi lianngan si an duh tuknak ah an hrut kho. Vawleicung ah hin an hawile le midang hna sinin upat thangtthatnak an co ve lo i an thinlung ah “NAPOLEON” si duhnak an ngeih ruangah an hrut tawn.

Mental Hospital i upa pakhat nih, pakhat nu kong a chim mi cu va a ngei i a ruahning bantuk in an pahnih karlak ah tlam a tling naisai ti lo, an pa nih biatak thlakte in ka daw seh ti a duh, nuamte in an pa he taksa diriamhnak hman a duh, fa duhnung taktak ngeih a duh, an hawile sinah zalong ngai le diriam ngai in tlonlen a duh fawn. A hnabeiseinak le a chunmang cu pakpalawng a si ai. An pa nih a duh lo. Fa a ngei fawn lo. A hawile lakah a ho hmanh nih an zohcho hoi lo. An pa nih cun rawl eitti hmanh a duh lo. Amah khan ah a um tak i cuka ah cun rawl ka pe a hei ti tawn. A donghnak ah cun a hrut i, a hruh hnu cun an pa cu man an khirh. Nungak thiam in a la i a nungak lio min a pu tthan. A thinlung ah siangpahrang fapa va ah a ngeih i nifatin in fa duhnung a ngei.

Sibawi sinah nifatin in a fa ngeihnak cu a rak chimh. A fim lio i a hnabeiseimi le a chunmang a hmuh khawh lomi kha, a hruh hnu vawlei ah cun a ngeih dih. A duhmi paoh a ngei i mi lianngan a si cang i a nuam camcin cang. Na zaang a fak maw? Mihrut a vun si cu zaangfah awk taktak cu a si ko. Asinain, sibawipa nih cun, “Ka thiamnak hmangin damter kho in, mikel ah ser tthan kho hmanhning law, ka tuah duh lai tiah ka ruat lo. Atu a nunning hi a nuam deuh suaumau,” a ti. A bu in maw pumpak in maw a ummi mihrut hna hi keimah le nangmah nakin an i nuam deuh tuk. Zeiruang ah dah an i nuamh lai lo. An lung thlitum vialte a tlau dih i an harnak phunkip an tei cang cu ta! An duh le phaisa singkhat lak khawhnak ca ‘cheque’an in pek ko lai. An hruhnak vawlei ah cun a taktak in an ngeih khawh lomi, lianhngannak le rumnak, minthannak le thilti khawhnak kha an ngeih dih cang, an duhmi paoh kha a tling khitkhet in an ngeih dih cang.

Anmah an i ruah nakah cun Hitler maw Queen Elizabeth maw an si hna. Ka hngalh khawh tawk ah cun kum khat chung ah phaisa (U.S.Dollar) nuai khat(one million) a hlawh khomi cu mi pahnih lawng an si rih. Cu hna cu Walter Chrysler le Charles Schawab an si. Nikhat ah thongthum (3000) hrawng an hlawh tinak a si cu. Zeiruang ah dah Andrew Carnegie nih Schwab kha hi zatzat hlawh dingin a rawih hnga? Ni fatin 3000 hlawhtertu cu zei dah a si hnga?

A fim tuk ruangah a si lai? Na in a si lo. A si ahcun rianttuanmi kahpathir sernak ah a thiam tuk ruangah a si lo maw? Nemmam cu, si naisai hlah! A mah bak nih a chimmi cu ‘a kuttang ah a ttuanmi, mi tampi cu amah nakin a hngal mi le a thiam mi an si dih fawn’. Hi zatzat a hlawhnak a ruang cu amah chim bantuk in vun chim u sih. Hi a chimmi hi sianginn ngakchia nih Latin hla biathuk pipi le India ram ah ruahsur zat ti ttukttak nakcun i cinken deuh hna seh law an nunning a dang lai i an tthathnempi deuh hnga, a chimmi cu hihi a si, “Mi zeipaoh an thil ti khawhnak sang bik in ttuanter khawh hi a herh in ka hngalh i a kalpining ttha bik cu an rianttuan le thil ttha an tuahmi paoh hngalhpiak i fak le forhfial hi a si. Mi thathawhnak thlauning fawi bik cu hruaitu hna nih an kut tang ah a ttuan mi hna soisel zungzal hi a si. Mi zei hmanh ka soisel bal hna lo i mi nih nuamte in an ttuan khawhnak hi a biapi tuk ah ka chiah. Fak lei hi ka uar i an tlinlonaklei ka hmuhpiak hna lo. An thil ti tthatnak zawn fak le conglawmhpiak hi ttuan chinchin ding i forhfialnak ttha bik a si tiah ka ruah,” tiah a chim.

Charles Schwab nih nuaikhat a hlawhnak cu mi chonhbiak a thiam ruangah a si. Kan nih tah zeitin dah kan ti ve tawn? An ti loning bantuk (a lettalam) in kan kalpi tawn. Kan lung a si lo ah kan zaihnawh colh hna i an tuahmi thil tthat nak ah fak lo le conglawmh lo in kan um tak diam hna. “Mirum, milian le misang ka hmuh mi hna paoh hi soisel nakin fak le conglawmhnak nih a lawmhter lo mi pakhat hmanh ka hmu hna lo,” tiah Schwab nih a ti. Andrew Carnegie zong hi hawikomhning a thiam ruangah a hlawhtling tthiamtthiam mi a si.

A kut tang ah a ttuan mi hna hi an um zong um lo zong ah fak aa harh hna lo, an thlan cung tiang in a fak tawn hna. An thih hnu i an thlanlung cattialning zong amah nih a suaicia dih tawn. ‘A hawile cu a mah nakin mifel deuh lawngte an si ti a hngaltu cu hika ah thlim a si cang’ ti hi a duhning a si. Rockefeller rumnak biathli zong hi, midang thil tuahmi conglawmh a thiam khun ruangah a si. Voikhat zong amah he a ttuaimi a hawi pakhat Edward T. Bedford cu an thilri hrawmmi zuar in Africa ram a tlawng i a van a va chia ai. Asinain Rockefeller nih cun cu ruang kha ruang a ti lo, nangmah ruang tiah mawhchiat lo in, “Kan phaisa 60% na huum khawh i na thil tuahmi a ttha tuk, kan i timh bantuk in kan um kho zungzal tawn lo,” a ti salam ko.

Voikhat cu ka thau tuk i der duh ruangah ni ruk chung rawl ka ul, ruahning bantuk cun a har lem lo! Niruknak zong ah ni hnihnak hlei khan ka ttam deuh hlei lo. Mi cheukhat cu kan nupi fanau nih ni ruk chung rawl ei-awk an ngeih lonak cun thihnak tiang maw a si lo ah thiltthalo tiang tuah kan duh tawn. An dawt hringhran hna dah? Asinain, ti le rawlnak in an ttam deuhmi, an hawt tukmi, zeitik ah dah an kan pek lai tiah a bawh in an bawhmi, an thilttha tuahmi cung ah fakpiak le conglawmhpiak cu ni ruk silo in zarh ruk, thla ruk, kum ruk le a cheu cu kum sawm ruk chung kan rak pe tawn hna lo. Alfred lunt nih lemcang ah a telnak ah, “Ka duhnak le ka uanthlarnak a ka lawmhpiaktu nakin herh deuhmi ka ngei lo,”a ti huar ko. Asi ko lai. A nih cu a chim ngam i nang le kei cu kan chim ngam lo. Kan i pheh ziar. Kan chungkhat le kan hawile an herhbaumi cu kan pek hna. An taksa herhbaunak zong ah nun kan siang ngai ko. Anmah le anmah an i uanthlarpimi le an felnak zawntu cu kan compiak rua hna lo. An ruh le an taksa nih cawmnak rawl ttha a duh bantuk in, an thinlung ruahnakah ka thiam, ka thei, ka fel, ka biapi tiah an i ruahnak zong nih faknak le conglawmhnak a herh ve. An tthatnak zawn i biatakthlak in faknak aw cu, aw dawh bik le ngeihnuam bik ringawn aw bantuk in an hna ah a thang tawn. A thang men lawng si lo in a cam in a cam zungzal.

Cheukhat careltu nihcun, “Ka zum lem lo, hi bantuk cu ka tuah lengmang ko. Zei hmanh a si hlei lo, san a tlai lo. Mi puitling pawl cu fak an hau lo, mi chupchap deuh lawng nih pei velhle fak an duh ko cu,” an ti men lai. A hman tuk ko. A si zong a si ko. Velhle faknak lawng hi cu mi zaran ca ah cun i lawmh taktak awk a ttha lo. A kan tleihchan lo tuk ti kan hngalh ko mi nih biathiam ngai le hmurka thlumthlum in velhle le langlem ttunglo in an vun kan fakmi khi cu ngaih a nuam tuk lem tawn lo. Velhle in i fak hi cu lenglang a si i mah zawn lawng a ruat. Velhle bia cu biahman a si fawn lo. Cu bantuk velhlei faknak lawng cu tlam a tling tawn lo I theipar ttha vun chuahding phun a si hrimhrim lo. Mi cheukhat cu fak hi an duh hrimhrim i faknak aw zei bantuk paoh theih zungzal an duh. Cu bantuk pawl cu velhle lawng zong in fak ahcun an i lawm tthiamtthiam kho men. Nu tampi zong hi velhle lawng faknak ah an min a chia kho.

 Hika zawn ah kan chimmi balte cu velhlei faknak si lo in lungthin dihlak in mi an tthatnak hmuhpiak le hngalhpinaktu a si deuh. Biatakte in mi a fakmi cu aho hmanh nih an hua kho hna lo. A tlaihchan lo mi minung an um lo. Kan hnulei te ah khan Mexico city ka palpah i, khua laifang ah General Obregon lem a ttangri lawng dawh ngai in an tun. A ttang zawn ah cun a biacah roling taktak cu, “Na ral nangmah an dotu cu ttih hlah law, a deu in an faktu kha ttih deuh,”ti hi an ttial. Hika zawn ah kan chimmi hi ‘velhle maw a deu maw’ a tthatnak kan chimmi a si lo i nunning thar mi zeipaoh nih an i lawmhnak kong kan chimmi tu a si. Kan um lo kar ah kan kong a kan ceih lengmangtu si i kan um le cangka a vun kan fak tthantu cu aho hmanh nih ngaih nuam an ti bal lai lo. Cu bantuk minung cu kan rilhnak lamnal a kan serpiaktu a si deuh.

King George V nih khan Buckingham Palace i a zung khan vampang ah Phungthlukbia ttha a ti bikmi paruk a tar hna. Cu lakah pakhat cu ‘A deu in faknak le tangdor ngai i lemsoinak chuah lo ding le cohlang lo dingin rak ka cawnpiak’ti hi a si. A deu in i faknak hi a nem i lemsoinak a si. A petu si le a cohlangtu si cu duh a nung lo. Pakhat pa zong velhlei faknak kong a fianter, velhlei faknak timi cu ‘a mah a ruahning a si lai tiah kan ruahmi va chimpiak hi a si’ a ti. Kan lungchung taktak ah faknak um hleng lo in mi lawmhnak ah tiah kan va fak sawhsawhmi hna hi velhlei faknak a tak a si lomi suitlang lem tluk lawng a si. Kan ruahnak la khotu ding thil tuahmi kan ngeih lo lio ah cun, kan caan 95% hi kanmah kong lawng kan ruat tawn an ti. Vun rel tuah, a si ko hnga lo ma? Kanmah tthatnak zawn le felnak zawn, rum nakding lawng kan ruah liomi vun dinhtak in midang tthatnak vun ruat ciammam usihlaw a deu a si lomi a taktak i fak nakding kan hngalh lengluang ko lai. R.W Emerson nih cun, “Mi ka ton mi hna paoh hi keimah nakin tlinnak le san deuhnak pakhat tal cu an ngei ti ka hngalh i cuka zawn ah cun ka cawng tawn” a ti. Kannih ve hi tah?

Note: Pu Kio Luai nih Hawikom Serning timi cauk a ttialmi chung ta lakmi a si. Kan peh tthan lengmang lai... Dal tampi a si..