Monday, 23 June 2014

Dr. Hla Aung I Tonnak




Deirel: Na chuahkehnak, Sianginn na kainak, rian na tuannak kong tawifiannak in na ka chim kho hnga maw?                                                                                                 
HLa Aung: Ka Pa Bualtak, Ka nu Hakha, ka chuaknak hi Hngachawng,Sianginn hi tanghra tiang, Hnachawng ah ka kai i Hakha ah ka awng, Yangon Science University ah ka kai i Science degree ka dih, cu hnu ah Bible sianginn kai i B.D ka dih, cu hnuah Germany ka peh than i cu hnu ah Laitlang ah ka tlung i Hakha ah CCC ah Principle le CACC General Secretary ka ttuan..                                                                                                                  
Deirel: Atu na dirhmun na phak khawhnak dingah hin na rak i zuamnak le harnak na tonmi na philh khawh lomi kong tete na kan chim kho hnga maw?         
Hla Aung: Kannih kan ralkap cozah nihhin mirangholh, cawn loin a hrawh dih tikah tanghra kan awn ka tiangte hna hi cu mirang kan rak thiam kho ti lo i University kan kai tiang hna zongah kan thiam kho ti lo, heh! tiah mirangholh kha zohthan kha  a har ngai ka rak ti ve, cun Germany ah sianginn ka va kai than tikah Germany anmah Education, an holh kha cawn hmasa lo cun a ngah lo, mah German holh cawn i awng kha a hartuk tiah ka ruah.                                                                                                                                                                       
Deirel: CACC Laica nan tawlrelnak ahhin lohma kan kalpi khawh cang tiah nan ruahmi hi zatuak (%) in zeitluk khi dah kan phanh cang tiah na ruah?    
Hla Aung: CACC nih atu tiangah keimah ka hmuh ning ahcun Laitlang ah (35%) hrawnglawng hi kan ti khawh rih rua tiah ka ruah., tc. nak ah Laica ttialnak le word competition, biazai lei he pehtlai zong in a ningcang le phunglam te zongin ai tuah kho rih lo, tadinca chuahnak Laica lei rianttuannak zong tampi tuah ding a um rih i ai tuah kho rih lo, cucaah laimi kip nih ca lei rianttuannak hi biatak tein thazaang chuah a hau tiah ka ruah.   
                                                                                       
Deirel: CACC nih tuan awk rianthar (Project) nan timhlamhmi tete chim awk a tha hnga maw?            Hla Aung: Aw!......Project thar tuan ding cu a tampi ko, cu lakah Strait Siangbawipa nih a rak leh mi Bible biakam thar kha, a tuchan holh umkal ningin a holh kha remhthan i atu biakam hlun chung i salm le phungthluk he komh tti in zalsenh cauk te khin chuah ding kan itim, cun a pahnihnak ah Bible Enpsyclopidia chuah kan i tim i 85% cu a dih cang.    
                                                                                               
Deirel: “Ecumenical riantuannak” timi kha a tawinak tein zeidah a si?                               
Hla Aung: Ecumenical rianttuannak timi cu Khrihfabu kip lungkhat tein hmunkhat ah rianttuanttinak ti khi a si ko.Cucu CACC nih ai tinh mi a si i, atu tiangah cun tampi ecuminical hi a tuan kho rih lo atu tiangah bu dang aitel kho mi cu UPC, Mothodisth, Presbytherian, love in action, Gangaw peng i tuah mi Grace mission riantuannak hna an i tel. Cucaah Ecuminical riantuannak hi tampi thazaang chuah a hau rih. 
                                                              
Deirel: Theologian si khawh nakdingah zeibantuk minung si dah a herh?                           
Hla Aung: Theologian sikhawhnak dingah pakhatnak ah a herh bik mi cu thlarau nih a hninhsaih ciami, zapi nih hmuhkhawhmi nakleng khin thuk deuh in va hmuh khawh i va zohmi fimthiamnak kha a hau tiah ka ruah, cucu cawnmi degree he zong ai san theng lo, cu si caah cun Doctor degree ngah loin vulei cungah min thangthang an tampi, cucaah lai thluak cun nuhrin thluak fimnak kha a hau.  
                                                                                            
Deirel: Bible hi background thei lopi in sermon tuah hi zeitluk in dah a poi/ poilo, na ti?    
Hla Aung :A tthatnak ahcun Bible background theih hmasa i zuam i chim ahhin a ttha bik tiah ka ruah, zeicatiah Bible hi a background theih lo cun Pathian bia hi a thuuk tuk caah chim sual hi a fawi tawn.                                                                                                               
Deirel : Bible hi a biafang (word) maw a biapi deuh/a sullam (Background) dah a biapi deuh?
Hla Aung: Background a biapi deuh. Zeicatiah a biafang hi a background he zoh in ttialmi a si caah a si.  
                                                                                                                 
Deirel: “Zumhnak tling (Perfect faith)” timi hi a tawinak in  zeidah a si?                
Hla Aung: Zumhnak tling timi cu Efesa chungah Paul nih a chim bantuk khan Khrihfa he aalomi lungput ngeih i Khrih i nun khawh kha zumhnak tling timi cu a si ko.    
                    
Deirel: Delhi Laihritlai Khrihfabu caah cawlcanghnak/riantuannak thar hihi, cucu van ti kho ulaw,timi duhpiaknak na ngei el maw?                                             
Hla Aung: Um ko, Pakhatnak ah Delhi ummi kan Laimi Khrihfabu pawl nih hin Laitlang caah rak tuah kho hna sehlaw ti ka duhmi cu thlanglei Laitlang Kanpalat, Mindat , Paletwa ahhin khuate lei i sianghngakchia a sifak ngaimi pawl khuapi ah fawite in an rak kai khawhnak ding caah CACC he i bawmtti in riantuan tti hna u sih ti ka duh. 2. Hakha i a ummi CCC Bible sianginn le Matupi a ummi UTC bible sianginn hi biatak tein thlacampiak hna usihlaw phaisa thazaang zongin bawm kho hna usihlaw ka duh piak hna. 3. Tangka thazaang nih a chei rih a si ahcun kan Laitlang ah mino nih heh! tiah  ca an i zuam i cu hlan ah an hmuh khawh lomi sipuaizi thiamnak cawn khawhnak tehna hi an hmu kho mi an tampah cang, asinain a chel caan ahcun nu le pa nih tangka thazaang in an kaiter khawh hna lo caah Delhi ummi Khrihfabu vialte he i komh in minung pakhat tal hi sipuaizi thiamnak a dih tiangin cawnter kho hna seh law ti ka duh ngai.                                                                                                                                             
Deirel: Ramdang kal ding Laihritlai kan um tikah Vanlawng bual (Airport) ah khatthup in kan i thlah tawn, kan nunphung a si, kan i siang lo, kan i tah, hi hna hi miphundang lakah zoh remlo a si sual hnga maw?                                                                                                        
Hla Aung : Vanlawng bual tiang thlah zong cu a tha ko lai natein, Bus hlan man hna tamtuk a dih tuk sual ahcun a ziah hi an inn in chuah hlan zongah thlah khawh a si ko lo maw, keimah hi laimi mino ahcun ramleng ah hmasa bik ka rak kal i ka rak kal lio zongah hin ka nu le ka pa zong ka cah hna lo, ka chungkhar hna zong ka cah hna lo, ka hawikom pathum li te  nih Yangon airport tiang an rak ka thlah i a za ko ka ti.hahaha...mah ti khan ka rak kal ve ko i, nihin ni zongah ramleng ka kal zongah zeitik hmanhah kai thlahter bal hna lo, kai donter bal hna lo keimah te lawng ka kal pengko. Mah kha za zong a long deuh, tangka zong a dih heu lo deuh tiah ka ruah. Anmah an umnak inn ahkhan va thutpi i va thlah cu a tha ko tiah ka ruah. 
                                                                                                                                
Deirel: Delhi um Chin miphun hi Community in Pa (8), Khrihfabu (30) leng in kan thu dir, zeitindah kar hlang usihlaw, a that hnga?                                                 
Hla Aung: Kei cu mah ti khan community 8 um zong kha a tha ko, khrihfabu tampi um zong kha a tha ko, amah belte kha community pakhat le pakhat aa daw lo, rian an tuan tti khawh lo  a si ahcun ngaihchiat awk a si hnga.Um ko hna seh pakhat le pakhat i theihter hna sehlaw upatnak ngei hna sehlaw Laimi dihlak a herhnak zawn ah riantuan ti hna seh law a tha tiah ka ruah.   
                                                                                                                      
Deirel: Delhi um laimi nih hmundang i lairhitlai u le nau nu le pa thihlohnak kan ton caan ah rawldumtinak tuah kan hmang i, hi ruahnak kongah na hmuh ning zeidah a si?                   
Hla Aung : Aw..! kan Lai nunphung i kan khrihfa zumhnak zong nih a kan cawnpiak mi cu a ngaihchia mi hna sinah va ngaihchiatpi hna law a lungalawmmi sinah va lawmhpi hna, thihnak timi hi minung kan nunnak ahhin kan tonmi  ngaihchiatnak vialte lakah ngaihchiatnak fak bik a si. Cu bantuk ngaihchiatnak kan ton lio ah tantakmi ngeihchia mi cingla rualchan Khrihfa nu le pa hawikom nih thutpi, ngeihchiatpi timi hi kan Lai nunphung zong nih a kan fial mi a si, kan khrihfa zumhnak zong nih a kan fialmi a si. Amah belte ngaihchia a tongmi chungkhar caah tangka lei dih heu mi a si nakhnga lo kha ruahpiak ahcun  a tha tiah ka ruah. Rawldumnak a va um hmanh ah ngaihchiatnak a tongmi nih rawl kha dangh loin, a dang a ngaihchiat pi tu hna nih khan tangka a dihmi chuah in rawldum ttinak hi tuah hna u sih law cucu kan pu kan pa le zong nih an rak tuah tawn mi cu a si, cucu a tha zong a tha tiah ka ruah. zapi nih thazaang chuah a si tikah zapi ca zong ah a fawi.    
                                                                                                                
Deirel: 1999 Chin Evangel Centenary lio ah, kan pa Steven pa nih “Chin mi cu lung i ruallonak ah San-Ching-Hmi bak kan si” a ti, Chin miphun lungpurupnak dingah a herh bik tiah na ruahmi zeidah a si?                                                                                               
Hla Aung: Kei zong mah hi ka khuaruah a har ngai  ve, kan Pa Steven pa nih a timi cu Laimi pahnih umnak ah ruahnak pathum a chuak a ti i, keimah ka ruahnak ahcun mah hi cu caan nih hin a damterte a hau tiah ka ruah. Hi damnak ding formula in a um rua lai lo tiah ka ruah, caan nih a kan kalpi lai i vawleicung i miphun dang hna an i hruaining le an sining kha kan van theih lengmang lai i mah khan aw.!........hi tin pei kan um ve a hau hi tiah tha tein an van theih ve te lai i a tha te lai. Cucaah hi zawtnak hi cu caan nih damter hnga dingmi zawtnak a si rua tiah ka ruah.                                                                                                                                               
Deirel: Delhi um Chin Ralzam hi ramdangah lan kho tung loin, lam laklawh ah kan i taartahaak, thil ti kho hawi le kom na ngeih mi sinah kan dirhmun hi va chimpiak awk a tha lai maw?                                         
Hla Aung:  Aw!.. kei cu UN lei rianttuan mi ka si lo tikah UN lei timi hi cu chimhpiak khawh mi kan ngei hna lo, amah belte hi ka i a ummi kan u nau le an thutdirnak, an sianginn kainak, zawtfah, harsatnak tibantuk tehna hi bawmhchanh khawhnak a um a si ahcun kan hawi le sinah chimpiak i Khrihfabu lei tu hna in tuaktan piak cu a hau rua tiah ka ruah.      
                             
Deirel: Kan miphun hi ram lengah chuah cuahmah a si tikah, Laitlang ah minung kan tlawm chin lengmang hihi kan miphun tlaunak/kan ci mihnak hna a si sual lai maw? Zeitin na hmuhning?            
Hla Aung: Aw!..... hihi cu a mah chantiluan a si tikah kan ram hi a har tuk tikah um ko u.! harnak hi ingko u!... va tikah ti awk hi a ttha ve lo, ramleng kal hi zeitimaw in kan i ning deuh  hnga maw tiin chuah cio a si i kham kha cu a tha hnga lo a mahbelte, kan laitlangah minung kan tlawmtuk, minung karh deuh a hau ti a si ahcun ramchung ummi hna zong nih miphun dawtnak lungput he nau tampi an ngeih khawhnak dingah a herhmi training cawnpiaknak hi tuahpiak lengmang ah a tha tiah ka ruah.                                                                                                          
Deirel: Pathian chaw, hi vawlei riantuannak ah pek hi a sual maw/sual lo? (tc.:a cheu khrihfabu nihcun an chawva kha community rianttuannak hna i va pek kha thil sual tuk ah an ruah. Pathian chaw cu Pathian pek ding, Sizar chaw cu Sizar pek ding) timi hna an um, na hmuh ning?                   
Hla Aung : Aaaa!.. sihrim ti..hahaha..A tawinak in kan chim ahcun atu i vawleicung i biaknak tthawng kan timi hna chaw vialte khi atu ramkip miharsa le tthanchonak rianttuannak zeimawzat cu ai tel. WCC zong nih hin biaknak lei lawng si loin tthanchonak le harsami nin-can deuhnak dingah zeimawzat cu a chuah ve fawn, cun nan fiang khawhnak dingah cun Laitlang i UNDP, UNICEF le atu Refugee bawmhnak vialte khi biaknak lei phaisa tampi aa tel. Cu hna rianttuannak cu a palh kan ti kho lai maw? Cucaah Khrihfa biaknak cu midang ca rianttuan le bomh kha a si tikah midang ca, vawlei lei rianttuannak organization dang i va pek khi a sual hrimhrim lo ti khi ka hmuhning cu a si.

Deirel: Vawlei riantuantu (Community upa, CRC upa, Pengtlang upa) hna hnomthurlak ummi ah an ruah/ an mah nih le mission rian kan tuan tiah an i ruah zeitin na hmuh ning?
Hla Aung: Hihi cu Laimi kan hung tthancho tikah cun an theih te ko lai. Vawlei rianttuantu hi Pathian nih a thimmi hna an si. Asinain, an rianttuannak ah Pathian duhning ttuan kha a si ve. Hei tuak hmanh u law, minung kan sinak ah vawlei rianttuan lo cun a si khawh ttung hnga lo, ttuan duh loin um viar hna sehlaw, zeitindah kan um lai timi zong khi hei ruah a herh, Cucaah  vawlei lei rianttuantu hi hmunthur cu an si kho lo, kan bible chungah zongah ramhruaitu hna hi Pathian thimmi an si, Pathian thim loin ramhruaitu si khawh a si lo. Cu Pathian thimmi hruaitu cu hnomhthur lak i riantuan mi kan ti kho hna lai maw.  
        
Deirel: Delhi Chin miphun chung 99% hi Bible cawng an si, Secular lei cawng mi kan tlawm ngai, hi hi zeitindah na hmuhning, zeidah kan miphun nih a herh deuh tiah na hmuh ning?
Hla Aung : Ka hmuhning cu Bible sianginn a cawngmi cu kan Laitlang chung a cawngmi hmanh hman cawk ding an si ti lo, cucaah Secular lei hi kan nau le nih biatak tein thazaang van chuah u law van cawng kho u law a ttha hnga, cucu kan ram zong nih a herh, zeicatiah kan ram hna hi van i thleng sehlaw Bible lei a cawngmi nih cun zeitindah ramhruainak le tthanchonak cu kan tuah khawh hnga. Cucaah atu kan ram sining cun Secular lei hi kan herh deuh tiah ka hmuhning a si. (keimah hmuh ning mu).

Deirel: Chin miphun caah tuahkho ning tiah saduhthah na ngeihmi na kan chim kho hnga maw?
Hla Aung: Ka saduhthah bik mi kanmah Laimi bakbak nih kanmah Laimi kan tuanbia heh!..... tiah hlathlai i tial hi ka duh bik mi a si. Nihin tiangah cun mirang pa tialmi, Kawlpa tial mi hi kan i bochan lengmang, kanmah tein nihin tiangah kan kawl rih lo kan hlat rih lo. 2. Tuluk lei ummi Hakha timi miphun le kanmah miphun hi pehtlaihnak a um hnga maw u le nau kan si hnga maw timi ka lung ah um ngai. U le nau kan si ko a si ahcun va pehtlai hna u sihlaw a tha lai tiah ka ruah, zeicatiah Hakha miphun hi u le nau a dawtukmi an si, vawleicung ah Million 70 ummi an si, an mah he i bawm in riantuan tti hna usihlaw a tha lai tiah ka ruah.   
                             
Deirel: Delhi um miphun hawi sinah biacah na duhmi a um maw?   
Hla Aung: Cah ka duhmi Pathian hi fakpiin van zum ulaw, fakpiin thla van cam zungzal u ti ka duh. Pakhat le pakhat rak i daw u riantuan tti u, cun a lam a um ahcun lailei hi rak philh hlah u law lai lei Khrihfabu ngan deuh a simi CACC, CCC, UTC le ZBC he pehtlaih in riantuan kho u law ti kan duh hna. Kan nau le cah kan duhmi hna nanmah le nan umnak hmun cio University kip ah Scholorship programme hi an ngei cio dih, a cozah zong nih an ngei, mah kha nan mah tein rak hlat cio u law, University kip ah rak kai kho u law ti kan duhpiak hna.    
                                                                                                         
Deirel: Hawileng tampi na ngei ko nain caan na ka pek I kawi lawm tuk. Kei ka va tin ve rih lai.
Hla Aung  :Kai lawm tuk ve. Khah Mangtha ne.

By.Stalin Tha Cung Lian
Chief Editor
Deirel Journal

Sunday, 15 June 2014

Father’s Day Le Mother’s Day Ai Tinhmi A Muru Kan Nganh Sual Maw?


Nihin Father’s Day Le Mother’s Day kan hman tikah hi upat peknak a rak tuahtu nih ai tinhmi a muru le a cozah tiang nih an hnatlakpinak a ruang kha kan ifian ve a herh. Hi upat peknak a rak thoktu kong cu chim lengmang a si cang caah ka chim lai lo. Asinain, ai tinhmi a muru le rampi cozah nih an pompinak a ruang le tuchun ni ah Father’s Day Le Mother’s Day kan hman ning hi zoh ta hna usih.
A rak thoktu nih ai tinhmi : A nu le a pa nih an rak dawtnak le an zohkhenhnak a hmuh tikah upat pek awk an tlak hrimhrim ti a hmuh caah a rak tuahnak a si. A rak thok tikah “fa dirhmun in nu le pa kha upat peknak a rak tuah”. Cu lawng a si lo, rampi nih maw, organization pakhat khat nih pa dirhmun ah an ruahmi le a si lo ah fa a ngei kho lomi, nu le pa dirhmun in a tthu dirmi, cawmmi a ngeimi, mi pakhat khat nih ka pa/nu tiah a kawh, a ni a si, a ttang, a pu, a pa ei a si zongah, a siloah fa le ngei lo nih fa an i cawm i cu an fa nih ka pa tiah kawh khawhmi dirhmun a phan khomi vialte zong kha hi upat peknak ahhin an itel dih.

Tuchun ni Father’s Day Le Mother’s Day kan hman tikah a rak thoktu a duhnak kan nganh mi thil tampi an um. Cu lakah pahnih langhter ka duh. Cu hna cu:

1.Father’s Day Le Mother’s Day ah nu le pa dirhmun in a dirmi nih caan kan hman. Kanmah tein upatnak kan ipe. Mah tein upat peknak cu a sunglawi tluk in a sunglawi kho lo. Ilunghmuih awk zong a um lo. Zeicatiah thil sining in a si lo caah a si. Father’s Day Le Mother’s Day cu fale nih an si khawh tawk tein upat peknak a tuah awk a si. Cu a tuahmi chung teah nu le pa nih an ilawmh awk a si. Fa le nih upat peknak caan an theih lo ahcun cucu a mah palh khi a si ko.Zeicatiah fale nih nu le pa upatpeknak caan an theih lo cu nu le pa mawhphurhnak cungah aa hngat. A mah tein upatnak rak ka pe a ti awk a si hrimhrim lo. A fale a zohkhenhnak cungah a fale nih an lung an ifian i upatnak an pek awk a si. Tuchun ni ah kan mah tein upatnak kan ipe, kanmah tein nu le pa upat peknak a herhnak kong kan chim. Kanmah tein kan isunlawih. Hihi a rak thoktu nih ai tinhmi a si lo.

2.Fa a ngeimi lawng upatnak kan pek hna: Hi kan tuah mi nih hin faktuk thil a hrawhmi a um. Cucu a tawinak in kan chim ah Fa a ngei kho lomi pawl dirhmun kha fak tukin an khuaruahnak a hrawk. Hi ni hi an nih caah ngaihchiatnak fak bik a tlun ni a si. Pathian nih a kan daw ve lo. Fale ngei kho lo dirhmun ah an kan dirter ti tiangin, Pathian sin zainak tiang hmanh an thinlungah khuaruahnak a um kho men. Cu lawng a si lo, nupi a tong lomi, pasal a tong lomi tampi an um. Cu an ton lo bu ah nu le pa dirhmun in a dirmi, inn chungkhar ah siseh, organization ah siseh, rampi ihruainak ah siseh nu le pa dirhmun in a dirmi tampi an um fawn. Cu hna cu teh upatnak kan pe ve hna lai lo maw? Kan pek hna awk a si. A rak thoktu zong nih a rak itinh mi a si.

Cucaah a cunglei i ka van langhtermi pahnih zeitindah nan ruah cio? Hmailei caan ah teh zeitindah kan hman lai. Father’s Day Le Mother’s Day tuahnak kong kan ceih lio ah a rak thoktu nih aitinh mi le a rak tuah duh hnawhchannak hi, hi kong a ceihkhang tu upa nih teh kan ifian maw? Hawi nih an tuah cio ti lawng hna in kan tuah ve sual maw? ti hi ruah awk a herh ngaingai.
Stalin Tha Cung Lian

Tuesday, 10 June 2014

Father's Day


Tuchun i kan hmanmi Father’s Day hi kum 100 hmanh a  kal rih lomi  a si. Washington khuami Ms. Sonora Louise Dodd nih Mother’s Day tuahnak ca le nu le upatnak peknak kong fakpi in a rak izuam i nihin ni ah Mother’s Day vawlei mipi nih kan hman khawhnak cungah upat pek awk tlak a cungah lunglawmhnak tampi a um. Cu tluk in kan sunsakmi Mother’s Day bantukin Father’s Day zong hi a rak biapi ve.

Scholars cheukhat nihcun Father’s Day hi kum 4,000 a kal cangmi a si an ti. Scholars cheukhat pawl nihcun Father’s Day aa thawhkehnak taktak cu Babilon  a rawk lio hrawnghrang  khan a si i cu ahcun hngakchia pate Elmesu timi nih tlak in sermi card tein kum 4,000 hrawng ahkhan ca a rak kuat mi  in ai thok tiah an ti. Cu a cakuat chung ahcun a pa ngandamnak le nunkhua sau khawhnak ding ca a si. Father’s Day kong records ah Elmesu le a pa cungah zei a cannak kong cu um lo nain, Father’s Day cu tuchun ni caan tiangin hi vawlei hmunkip ah hman le sunsak a si rih.

Hakha: Sonara hi unau pa 5 chuak an si i kum 16 a si ah a nu nih naucung in a thih tak hna. Father’s Day hi 1909 kum Mother’s Day an rak tuah lio ah thawngttha chimtu pa nih a chim mi bia chungin Ms.Sonora Louise nih Father’s Day tuah awk a si tiah a thinlung ah a rak um cang. Caan tlawmpal a rauh hnu Sonora kum 27 a si ah a pa Mr.William Jackson Smart nih a fa le nu vanhai loin a dawt hna i a zohkhenh hnanak a hmuh tikah Sonora nih Father’s Day tuah khawhnak dingah fakpiin a rak izuam.

Mother’s Day hi Ms. Anna Jarvis thapeknak le zuamnak thawngin rak thok si I, Father’s Day tuhi Ms. Dodd thawngin US ah rak thok si ve. Spokane Ministerial Association le local Young Men’s Christian Association (YMCA) hna nih Father’s Day kongah Ms. Sonora nih a rak ruahmi kha an lungtlinpi/ruahbawmh tikah Spokane nih Father’s Day tuah hi a tha ko ati I June 19, 1910 sunglawi taktakin a rak tuah. Sinain Father’s Day hi kanmah le kan umnak hmun le hma ning hoih le caan zulh in an tuah hna.

US ram chungah Father’s Day kong cu a hunglar ngai, chimceih len a hung si tikah President Woodrow Wilson zong 1916 ah Father’s Day cu tuah/ngeih dingin a lung rak tling ve.  Cun 1924, President Calvin Coolidge zong nih hringtu pale le chungkhuar fale hna an i dawtnak le pehtlaihnak a feh chinnak hnga Father’s Day hi tuah ah a tha ko tiah a rak dirpi tuk ve. Caan saupi 4 decades rauh hnu ah President Lyndon Johnson nih Father’s Day cu June thla zarhthumnak hi siseh tiah 1966 tiah min a rak thut i a rak thanh. President Richard Nixon nih 1972 zungzal in hman siseh tiah a rak dirpi ve. Cucaah Sonora Smart Dodds cu hi thil vialte ah ai pekchanhnak le aa zuamnak ruangah World’s Fair in Spokane ah 1974 upatnak an rak pek i, 1978, kum 96 a si ah a nunnak a liam.

Kokek Hringtu hna Pale ni kongah zumhning/ ruahning dangdang: Micheu nihcun a voikhatnak Father’s Day cu West Virginia ah 1908 ah hman a rak si tiah an ti. Micheu ve nihcun Vancouver, Washington ah a si tiah an ti ve.
Chicago i Lions’ Club President Harry Meek nih a voikhatnak Father’s Day cu a rianttuan hawi hna he 1915 ah zapi lam cungah  an rak hman tiah an ti. Cu an rak hman cu June thla zarh thumnak a si i, cucu a chuahcam tuak naihcemnak zong a si tiah an ti. Culawng si loin America Lions’ Club pawl nih Harry Meek i a rianttuanmi cungah lunglomhnak langhternak ca’h laksawng, Gold Watch le Originator Of Father’s Day tiah ttialmi roca June 20, 1920 ni a chuah ni caamtuak ah an rak pek. 
Tuanbia theihngal deuh pawl nih an chim ning ahcun Mrs. Charles Clayton, West Virginia, hi Father’s Day dirhtu cu a si tiah an ti ve. Senator Margaret Chase Smith nih ca a ttialmi ahcun kan nu le kan pa hna hi upatnak cu pek ding an si hrimhrim. Sinain pakhat lawng upatnak pek i pakhat pek ve lo belte cu chiatserhnak/ zeirellonak sang bik a si tiah a rak ti bal. Ram tthenkhat Catholic Church umnak hna ahcun Father’s Day hi St. Joseph’s Day ni ah an hman tawn cucu March 19 khi a si. 
Khuaruahhar, mithmuh kuttongh in Father’s Day cu mipi nih theihmi le uarmi ah a tuchan ahcun a hung cang cang.  Father’s Day puai hi biaknak lei hoih in si loin vawlei lei hoih tuin tu lio chan ahhin ram tampi hna nih mah le ram, khuacaan he aitlak mi nicaan ah an hman ve. Cu ram hna cu:  Argentina, Australia, Belgium, Brazil, France, Germany, Japan, New Zealand le India hna an si. Sinain US ram hna tuah cun cu ti cun an hmang ve lo. 

Vawlei cung mi vialte hna nih Father’s Day cu hringtu Pa le upat peknak le an sin i lunglomhnak biachimnak ah a sungmi laksawng he hmannak caanttha ah an hman cio hna. Hi ni caan ahhin fale hna nih hringtu pa le lawng si loin an nunnak ah Pa dir hmun ah a dir mi/ pa can ah an i ruahmi hna kha le Pu, tang, Pa Ei tbk pawl hna kha Father’s Day Cards te an pek  tawn hna. Cun hi ni ahhin Fale nih hringtu hna le caah tiah laksawng an pekmi hna chungin uarbikmi cu Necktie hi a si tiah an ti. Cun micheu ve nihcun Roses par hna zongin an i pe ve i cu zong cu a sunglawimi le uar ngaimi a si ve tthiamtthiam fawn.

 Google chungta lehchommi a si.

Sunday, 8 June 2014

St. Thomas Nun le Zumtu Nun




Biahmaithi                                           
Thomas nih a rak sak mi biakinn cu inn chiahru hmete asinain huham a ngei i, hro a kual caah thlacam i ka va kal ahhin vunrang pipi ( mirang pawl) hmanh thla an cam ah an thaw a phih hna. Zeiruangah dah Biakinn lian pipi tampi kaltak in hi inn chiahrute hi tlaihchan in phaisa sing tampi dih in thlacam ah an rat hnga ti ruah lo awk a ttha hrimhrim lo. Hi capar ah ka langhter duhmi cu Baibal lengah a ummi tuanbia St. Thomas nun le zumtu kan nun kha van zoh tti ka duh.

St.Thomastuanbiatawi
St. Thomas tuanbia kong hi fiang tein ttialmi tuanbia hrampi pa 3 a um. Cu hna cu:
1.Western tuanbia
2.India Tuanbia
3.PortugueseTuanbia

1. Westerntuanbia: Tuanbia hlun theihtu Farquahar le a dang cio zong nih an chimmi cu Western tuanbia hi amah lawng i a ummi tuanbia siloin a dang tuanbia Edessan tuanbia le Alexandrian he pehtleihnak an ngei tiah an ti.[1]Western tuanbia hi phun 3 in tthen khawh a si. Cu hna cu:
1.Lamkaltu Thomas (Acts of Thomas),
2.Edessan tuanbia/ Syria tuanbia le
3. AlexandreanTuanbia / Egypt tuanbia hna an si.

1.1.LamkaltuThomas( Acts of Thomas):
Thomas tuanbia hi tuanbia ttial tampi nih dannak tampi lakah a hmanbik ko lai tiah zumhmi pakhat cu siangpahrang Gundapharous (kawn-da-fo-ras) nih a umnak inn sak a rak duh. Innsatu dingah zungthiam a rak herh ngaingai. Hi chan lioah Laban timi pa hi chawlet a si i, Jerusalem hrawng ah chawleh ah a rak kal lengmang caah siangpahrangpa sinah a chimmi cu Jerusalem lei ah na inn satu ding zungthiam an ttha. Jerusalem biakinn zong dawh tuk in an sakmi ka hmuh ti kha a chimh. Siangpahrang nih Laban cu inn satu zungthiam (lehtama) kawl dingah Jerusalem lei ah a thlah. Laban nih Thomas cu a va chimh i, Thomas zongnih Laban a rak rat dingmi kha a chunmang in a rak hngalh ti a si. An pa 2 cun India lei rat cu an van ithawh. 52 AD ah India an phan.

India an phak in siangpahrang Gundapharous nihcun Thomas cu siangpahrang umnak inn saknak ding ahcun phaisa tampi a pek. Asinain Thomas nih cu phaisa vialte cu khuakip thawngttha chimnak, harsami le sikfak bawmhnak ah a hman dih. 

Siangpahrang pa cu a inn zoh ah a rat tikah Thomas nih a dehhlennak le leirawlnak vialte a theih tikah a thin a hung tuk i, a rannak in tlai u law, thong ah thla u law that colh uh tiah a ti hna. 

Cu lio ah thil khuaruahhar pakhat a cangmi cu Siangpahrang pa i a nau pa Gad timi pa hi ruah lopi ah a thi.  Cu tlawmpal ah a van nung than i a chimmi cu, vancung ah a kai i inn ttha taktak mi pakhat ka hmuh le a ho inn dah a si tiah ka hal hna i, na u pa Gundapharous siangpahrang pa Thomas nih a sakpiak mi a si ti a si.  Kha bantuk thil a can tikah siangpahrang pa cu a lau i, cu bia nihcun a nun a thlen. Hi chanlio ah siangpahrang nih lungthlennak an ngeih tikah  a rak penmi minung vialte thlennak a rak ngei ve. Thomas cu siangpahrangpa nihcun hmun kip ah thawngttha a chimter.

A hnu deuh ah Thomas cu sangpahrang dang a simi Misdaeus (MazdaitiinSyria nih an auh) pennak ah thawngtthachim a a kal. Mi tampi nih a thawngttha chimmi an duh tuk caah siangpahrang nupi tiangin inn hlam lo in rawlulh thlacam lawng an rian cang.  Cun nu a simi hna nih nu le pa sinak kha kaltak in thlarau thazaang laknak lawnglawng an ruah tikah siangpahrang Misdaeus cu a thing a hang i, Thomas cu a thahter hna. Thomas thih hnu caan tlawnpal ah siangpahrang Mazdai fapa a zaw i Thomas ruh a tawngh ahcun a dam ko lai ti in Thomas ruh cu a va lakter hna i a ruak cu an rak phul diam cang ai.[2]

1.2. Edessantuanbia:
‘Edessa’ cu chanthar min cu Turkey ram i, ‘Urfa’khi a si i khrihfa mi an tam ngainak hmun pakhat a si ve. Syria holh in Didascalia Apostorum ( the teachings of Apostles) hi tuanbia hlun bik cauk  a si ve i, 250AD ah Edessa khua ah ah ttialmi a si tiah an zumh. Hi tuanbianih a chimmi cu Thomas cu india ah a rai an thah hnu ah a ruh kha Syria chawlet pawl nih an lakti a si. Cucaah Syria ahcun Thomas ni hi 3rd July poah ah Syria khrihfabu kip nih an tuah.[3]

1.3. AlexandrianTuanbia: Hi tuanbia chung zongah Thomas cu india ah mission a tuantti mi kha tthate in kan hmuh khawh.[4]

2. Indian Tuanbia
 Hi tuanbia cu chankhat hnu chankhat pipu hna nih tuanbia an chim mi hnu ah Hlan lio Khrihfa hlabu ah a cuangmi a si. Cu hla cu:
2.1.         Margam Kali Pttu( the song of the ways) : Hi hla hi khrihfa lungthlennak hla Malalamholh in sakmi a si i 1732 ah rak phuahmi a si.[5]

2.2.         Thomas RabbanPattu: Hi hla cu Kerala thih-umhnak hla a sii hi chungah hinThoms cu India ah a ra i khrihfabu 7 a dirh, siangpahrang tipil a pek. [6]Mithi 19 a thawhter, Khuachia260 a thawl, thingmuihma 230 a damter, mitcaw 250 khua an hmu, mizeng 220 an dam, holhthiamlo 20 an dam, pumsazawtnak 250 a damter hna. Minung sangbik Bramins phung chungin 2800,Khstriyas chungin minung 2800,Vaisyas chungin minung 3750 le Sudras chungin minung 4250 nih Pathian dawtnak an theih hnu ah 3rd July 72AD ah a thi[7]tiah a um.

3.     Portuguese Tuanbia
Hi tuanbia cu hram pa 3bunhmi tuanbia a si.[8] Pakhatnak ah Malabar tuanbia (Kerala pipu pawl nihchimmi) a si. Pahnihnak cu Syrian tuanbia (Syria lei i cauk pawl) a si. Pathumnak cu Mylaporetuanbia ( Mylapore minung nih chimmi) a si. Hi tuanbia zong nih Thomas cu india ah a ratnak kong kha a chim.
4.     St.Thomas India ah Mission a tuanko ti tette zohnak:
Tuanbiatampinih Thomas hi India ah a rak lo tinak hi tampi a um ve bantukin Thomas cu India ah a ratnak kong hi an chim ve. Cucaah St. Thomas hi india ah a ra ko timi tette a ummi cu:

1.     Khrihfabu pa 7 a dirhmi tuni tiangah zohkhawh a si. Cu biakinn min hna cu Cranganore, Kollam, Chayal,Niranam, Kokamanglam, Kottakayal  le Palayure an si.
2.     1834 kum ah khan Thilhlun kawltu pawl nih phaisapia a hmuh i Greek le Paliholh in ttialmi Gundapharus min a cuang. A let lei ah 46ADtiahai tial. Hi phaisapia hi tuchun ni ah Calcutta Museum ah pia 24 le Bristish Museum ah pia 33 an um rih. Hi nih a fiantermi cu Thomas india a rat hrawng ah hin Gundapharus hi siangpahrang a si ko ti a langhter i, Greek holh in ai tialnak cu hi lio ah Greek holhnih vawleicung a rak cul lio( Hellenization) caan a si.

3.     St. Thomas thlan zong tha taktak in Chennai, India ah tuni tiang vawleicung mi tampi nih an rak zohpeng.
4.     18thDecember 1955 lioah India ram president a ttuanmi Dr. Rajendra Prasad nih Delhi ah Thawngtha bia ka dangdang a phak hlan ah St.Thomas cu India ah thawngtha phaktertu a si tiinSt. Thomas thangtthatnak Puai ( St. Thomas Celebration) a tuah i,vawlei pi a hninh dih. 

Thomas Nun le Zumtu Nun
Thomas cu Jesuh zultu 12 ah ai tel ve.(Mat.9:9-13,Mar 2:13-17,Luke 6:15).  Jesuh thawhthanak a zumh lo caah Jesuh nih thihnak in a thawhthan hnu ah a sin ahcun a va kal i, an tuknak hma a hmuhter ( luke 24:36-42, John 20:19-24, mark 16:14) Cu nihcun St. Thomas cu a zumhnak khua a dei i, hnangamnak tling a ngei.  A  zumhnak ral a tha. Thiangthlarau tthawngnak a ngei. (Lamkaltu 1:8).  St. Thomas sining le kan sining zoh tti hna hmanh usih:

1.     Jesuhzultu a sinain lunghrinhna ka ngei.
2.     Zumtu tampi nih Thomas bang kan zumhnak ah lunghrinhnak kan ngei ve tawn hna.
3.     Jesuh thawhthan hnu ah Thomas sinah thlarau in ai langh.
4.     Nang le kei sin ahcun nifa tein thiangthlarau in kan sinah ai langh ve.
5.     Thomas nih Jesuh cu a zoh i a nunnak dihlak in Ka bawipa le ka Pathian tiah a cohlan hnu ah, Jesuh caah a nunnak a pek. A nunchungah khuaruahhar tthawnnak he Pathian rian a ttuan.

6.     Kannih the kan zoh i kan hmuhnak nih zeibantuk zumhnak, hnangamnak le raltthatnak dah a kan pek.

7.     Thomas sinah Jesuhnih a chimtami cu“ Na ka hmuh caah na ka zumh. Sihmanhsehlaw, keimah hmu loin a ka zumh mi hna caah cun lunglawmh awk a va si dah” tiah a ti.

8.     Khrih Jesuh hmu loin kan zumhnak nih zeitluk in dah kan caah khuaruahhar damnak, thawngnak, hnangamnak le daihnak kan hmuhk hawh. Nangmah na zumhnak cungah zeitluk in dah tete chim awk na ngeih. Ruat tuah!

Biadonghnak
Ka zumhnak ah biataknak le ralthatnak taktak kan ngei khawhlonak ruangah Pathian sinah Hnangamnak tling ka hmuh nakhnga thla ka cam tawn. Cu ka thlacamnak nihcun kai hngalh lo kar in ralthatnak le hnangamnak tampi a ka pek zungzal.Nangteh Jesuh na zumhnak van ichek than ve tuah. Na zumhnak ahhin hnangamnak tling taktak na ngei maw? Na zumhnak ral a ttha maw? Adoniram Judson(1788-1850) nih Jesuh caah kawlram ah zeitluk harnak dah a tuar ngam. David Lingstone (1813-1873) cu Jesuh caah Africa ah a nunnak apek. Hudson Taylor (1832-1905) cu Tiluk ram Jesuh caah zeitluk dah a tuar. William Carey (1761-1834) nih Jesuh caah india ah a thi. Vawleicung a tulio ah Jesuh caah thong tampi zumtu thatha an nunnak a liam cuahmah lio le phaisa sing tampi he Jesuh caah rian an ttuanlio ah hin, lunghrinh buin a phung men khrihfa na rak si sual maw?  Thomas nun nih hin kan zumhnak ralthatter sehlaw, vawleicung caan tawite kan nun chungah Zumhnakfek he Jesuh caah nun izuam u sih.

Sang UkCung



[1]A.M Mundadan, History of Christianity in India,Vol.I., (Bangalore: Theological Publications in India,1984)..26-27.
[2]PratapDigal, “History of Christianity in India” (Manuscript of a lecture delivered at the class, July 22, 2012), PratapDigal papers, Serampore College Archives, Serampore.
[3] Ibid.
[4]Sanuel Hugh Moffett, A History of Christianity in Asia, Vol.I(New York, Orbis Books,1998). 31.
                [5] Ibid.,32.
                [6]Cf.M.K. Kuriakose, History of Christianity in India:sourse materials(Delhi:ISPCK,1999).43.
                [7] A.M Mundadan, History of Christianity in India, Vol.1 (Bangalore, Theological Publications in India,1984).31.
                [8] Ibid.,38.